шпоры по ИГПЗС

 

 зарубежных стран.

требующих объяснения с помощью юридических терминов, логики и правовых конструкций. Этот метод означает владение техникой обработки законодательных предписаний и других источников права

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.Древнейшие города-гос-ва Месопотамии (III тыс. до н.э. –I в до н.э.).Периодизация истории. Государственный строй и социальная структура общества.

сти без права возвращения к ней.

­стоит из трех условных частей: введения, перечня 282 статей и заключения. Следуя традиции, Хаммурапи провозглашает себя поборником Справедливости, Истины, Милосердия.

Основными видами наказаний являлись: 1)смертная казнь в различных вариантах: сожжение, утопление, сажание на кол; 2) членовредительские наказания: отрубание руки, отрезание языка и т. п.; 3)денежные штрафы; 4) изгнание из общины.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4.  Древний Египет (XXVIII-XIIвв. До н.э.). Периодизация истории. Организация государственной власти. Социальная иерархия и общественные институты.

Общественные институты: Община, патриархальная семья, управляющие сословия: чиновники, жрецы, писцы, контролеры. Жрецы были самыми уважаемыми, они составляли законы, которые не дошли до нас.

Процесс начинался по жалобе потерпевшего и носил форализованный характер. В качестве доказательств служили свидетельские и вещественные доказательства. Допускались пытки. Делопроизводство носило письменный характер.

6.Древняя Индия (VIIIтыс. До н.э.-II в. н.э.). периодизация истории. Варно-кастовая социальная структура и организация власти.

Территория государства делилась на провинции, из которых четыре главные провинции обладали особым статусом. Во главе этих провинций находились царевичи. Наряду с делением на главные провинции существовало деление на обычные провинции, области, округа. Высокое положение занимали специальные чиновники по охране границ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Среди преступлений, называемых Законами Ману, на первом месте стоят государственные (службу врагам царя, поломку городской стены, городских ворот). Более подробно Законы описывают преступления против собственности и против личности. Среди имущественных преступлений Законы большое внимание уделяют краже. Меры, применяемые к вору зависели от того, был ли он задержан на месте преступления или нет, совершена кража днем или ночью. Пойманного с краденым и с воровским инструментом Законы предписывают казнить. Умышленное убийство влекло за собой смертную казнь. Убийство при защите себя, защите женщин и брахмана (необходимая оборона) не наказывалось. Наказание зависело от принадлежности виновного и потерпевшего к варне. Среди видов наказания следует назвать смертную казнь (для брахмана она заменяется бритьем головы), членовредительские наказания (отрезание пальцев, рук, ног); штрафы, изгнание, тюремное заключение и другое.

8.Древний Китай (IIIтыс. До н.э.- I в. до н.э.). Периодизация истории. Общественный и государственный строй.

Бесправные рабы вообще не входили

.

9.

Вопрос о прародине славян составляет предмет давнего спора в отечественной исторической науке. Предки славян являются коренным населением центральной и восточной Европы. На рубеже IV и III тысячелетий до н.э. древние индоевропейцы постепенно расселяются на значительной территории Евразийского континента, достигая на севере районов Прибалтики и Скандинавии, на западе доходя до Атлантики, на востоке осваивая территории Ирана и Индии, а на юге v Средиземноморья. Территория прародины славян в соответствии с различными концепциями помещалась то в Среднем Подунавье, то между Одером и Вислой, Днепром и Одером. Наконец, ее искали в Припятском Полесье. Время выделения этнических славян датируется от III тысячелетия до н.э. до первых веков н.э. С конца IV века н.э. племена Восточной Европы оказываются вовлеченными в грандиозное миграционное движение, полностью перекроившее как этническую, так и политическую карту континента на протяжении IV – VIII веков. Это явление носит название Великого переселения народов.  Расселение славян во второй половине I тысячелетия на европейском континенте проходило по трем основным направлениям: на юг – Балканский полуостров, включая Пелопонесс, на восток и север – по Восточно-Европейской равнине; на запад – в Среднее Подунавье и междуречье Одера и Эльбы. В ходе расселения по Восточно-Европейской равнине славянские племена пришли в соприкосновение с проживавшими в VI веке к северу от Припяти, десны и в верхнем течении Оки балтоязычными племенами.  В ходе перемещений и расселения (VI v VIII века) у славян, так же как и у германцев, шла постепенная ломка родоплеменных отношений. Одновременно расселение по Европе служило и мощным толчком к активной дифференциации славян. В результате дробления и смешивания племен складывались новые общности, носившие уже исключительно территориально-политичесий характер. Три направления расселения славян предопределили постепенное разделение их на три основные ветви: восточные, западные и южные.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11.Особенности возникновения и развития Афинского рабовладельческого государства (II тыс. до н.э.- IIв. н.э.). реформы Тезея, Солона, Клисфена, Эфиальта и Перикла. Организация и деятельность учреждений афинской демократии в V-IVвв. до н.э.

 Прежде всего, была введена плата судьям. Народный суд, учрежденный еще при Солоне, составлял основу всей демократической системы афинского государства. Роль суда была многогранна: он решал множество вопросов как между самими афинскими гражданами, так и между союзниками Афин по морскому союзу, превращаясь одновременно в важнейший инструмент контроля над ними.  Следовательно, вводя такое новшество, как оплата труда чиновников, Перикл открывал дорогу для участия в государственных делах самого широкого круга афинских граждан, в том числе – малообеспеченных. Другая проведенная Периклом реформа – гражданская. В соответствии с ее требованиями, гражданином Афин мог считаться лишь тот, чьи мать и отец были афинянами.

.

 в руки которых постепенно переходили полномочия, принадлежавшие царям. Эфоров было 5, их ежегодно избирали на народном собрании из числа всех граждан. В их руках почти целиком находились внешние связи, внутреннее управление страной. Они осуществляли строгий надзор за нравами и за соблюдением дисциплины, контролировали деятельность всех должностных лиц и ежегодно проверяли их отчеты.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13. Общая характеристика древнегреческого права. право собственности и обязательства. Брак и семья. Преступления и наказания.

 к гелиэе. Решения гелиэи были окончательными и обжалованию не подлежали.

 между богатством и знатностью происхождения окончился в пользу богатства.

. В руках магистратов сосредоточивались функции управления, военная и административная власть. Пределы власти магистратов не были точно очерчены законом, и магистраты были свободны в своих действиях, но по существу находились в зависимости от сената.  Полномочия магистратов: а) командование войском и заключение перемирий, б) право собирать сенат и народное собрание и председательствовать в них, в) право суда и наложения наказаний, г) право издавать приказы и принуждать к их исполнению.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16.Падение Римской республики и переход к империи. Реформы Тиберия и Гая Гракхов. Характерные черты государственного строя Древнего Рима в период империи (27г. до н.э.- 476г. н.э.). принципат и доминат. Реформы Диоклетиана и Константина.

характеризуются строгой централизацией власти, внедрением многочисленного чиновничества и четким разделением гражданской и военной власти. В результате реформ Диоклетиана:  * было обеспечено полное разделение гражданской и военной власти в провинциальной администрации. * Большие изменения были введены Диоклетианом в управление провинциями. При нем прежнее различие между сенатскими и императорскими провинциями исчезло; все провинции зависели от императора. Разделил провинции на более мелкие территории. * вновь был введен золотой стандарт, хотя Диоклетиан предпочитал собирать налоги натурой, а не деньгами. * занчительное увеличение численности армии. При Константине завершилось формирование режима домината: * Гражданская власть окончательно отделилась от военной. * Была введена строгая иерархия чинов и титулов. * В военной сфере было проведено разукрупнение легионов, что позволило усилить контроль над армией. * Константин осуществил успешную денежную реформу: он выпустил новую золотую монету (солид). * Константин отказался от антихристианского курса. * Император освободил духовенство от всех государственных повинностей. Т. о. главными отличительными признаками реформы Диоклетиана и Константина было установление неограниченной (абсолютной) власти императора.

Источники постклассического периода. )В период домината в связи с глубоким кризисом рабовладельческой системы римское право претерпевает некоторые незначительные изменения, но его основные институты практически сохраняются в прежнем виде. Наибольшие изменения в это время происходят именно в источниках права. Среди которых все больший удельный вес приобретает законодательство императоров. Сокращается число классических юристов.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Она получила назва-

. В статьях римского права имела место

по Законам XII таблиц

, охраняется самым жестким образом. Воровство наказывается, как правило,

и безбожие. Виновные в этих преступлениях наказывались смертной казнью. Строго различались убийства умышленные, которые влекли за собой смертную казнь, и неосторожные, или случайные, наказанием за которые

было изгнание из государства. Крайне разнообразны применявшиеся судами наказания. Среди них четвертование, разрывание деревьями и животными, осуждение на голодную смерть. Тюремное заключение было только предварительным. Широко применялось всеобщее моральное наказание, лишение прав гражданства и изгнание из города.В наказании видели главным образом страдание, муки. Определение наказания зависело от степени тяжести преступления, а также от таких характеристик участия в преступном деянии, как покушение, подготовка, подстрекательство, соучастие. Рассмотрению дела в афинском суде предшествовало предварительное следствие. Основным элементом судебного следствия были речи сторон.

а императора

ды включались в “Кормчие книги”

арства.

 

 

 

 

 

 

На религиозной идеологии ислама сформировалось   мусульманское право – шариат (прямой путь). Его основные   источники: 1) Коран – главная священная книга   ислама; 2) Сунна – сборники преданий (хадисов) о   поступках и изречениях Мухаммеда, изложенных его   сподвижниками (содержит нормы семейно-наследственного   и процессуального права); 3) Иджма – решения   мусульманских правоведов, восполняющих пробелы   Корана и Сунны; 4) Фетва – письменное заключение   высших религиозных авторитетов по решениям   светских властей относительно вопросов общественной   жизни.     Система обязательств мусульманского права отличается   большой разработанностью. Договорные обязательства   образуют 2 группы договоров: 1) предмет   сделки должен быть передан стороне (мена,   купля-продажа); 2) такая обязанность отсутствует (поручение,   поклажа). Риск случайной гибели вещи лежит   на продавце. В семейном праве права мужчины значительно   больше прав женщины. Разрешалось иметь   4 законные жены и неограниченное число наложниц.   Согласия на брак от женщины не требовалось. Выйдя   замуж она полностью переходила под власть мужа.   Муж мог применять к жене телесные наказания.     В наследственных отношениях по мусульманскому   праву завещатель мог распоряжаться не более чем   1/3 своего имущества. К наследникам переходили   только права, но не обязательства наследодателя.     Дифференциация преступлений и наказаний за них:   1) преступления против религии и государства (вероотступничество,   богохульство и др.) наказывались   смертной казнью; 2) преступления против отдельных   лиц. Наказание за убийство выбирал родственник убитого:   смертная казнь, прощение убийцы, принятие выкупа   за кровь (например, 100 верблюдов). Нанесение   телесных повреждений наказывалось по принципу талиона.   За кражу отсекалась рука. Употребление спиртного   наказывалось 40 ударами пальмовой ветви;   3) правонарушения, наказание за которые выбирает   суд.     Первоначально судебная власть осуществлялась   непосредственно правителями всех уровней. Позднее   суд стал вершиться знатоками шариата, образовалась   группа профессиональных судей – кадиев. Основные   черты судопроизводства: непрерывность судебного   процесса, единоличное решение дела кадием, отсутствие   существенных различий между гражданским и   уголовным процессом. Кади не был связан строго регламентированным   порядком судопроизводства. Помимо   осуществления правосудия кади осуществлял надзор   за распределением наследства, установлением   опеки и многое другое. 

 

 

 

 Органы государственного управления. К ним, прежде всего, следует отнести высших должностных лиц – минестериалов, управлявших королевским хозяйством. Страна была разделена на округа, которыми управлял уполномоченный короля — граф. Постепенно они превратились в крупных землевладельцев. Что касается правового положения зависимого крестьянства, то в эпоху Каролингов оно подразделялось на колонов и сервов. Колон не имел права уйти со своего надела, он находился в поземельной зависимости от своего феодала, а занимаемая им земля — в наследственном пользовании колона. Рабы были двух категорий: дворовые рабы и рабы, посаженные на землю (сервы).   Суд. Монарху принадлежала высшая судебная власть. Первоначально основными судебными учреждениями страны являлись «суды сотни». Судьи выбирались на собраниях свободных людей. Уполномоченные короля лишь следили за правильностью судопроизводства, В последующем сеньоры приобрели судебные полномочия в отношении крестьян, живших на их землях.  В 843 году государство распалось на три королевства, что было закреплено юридически.

. В уголовном праве удерживаются остатки обычая кровной мести. В случае неуплаты штрафа виновный отдавался головой пострадавшему, допускалась кровная месть или в дело вмешивался суд, который назначал наказание.  Статьи Салической Правды определяют последствия преступных посягательств исходя из социального положения потерпевшего и преступника.  В качестве санкций за преступления Салическая Правда устанавливает в основном денежные штрафы. Вместе с тем применялась смертная казнь, членовредительские наказания, телесные наказания.  Процесс был состязательным, возникал по инициативе потерпевшего и был построен целиком на началах частного обвинения. Суд выступал в процессе в роли арбитра между сторонами.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Органы местного королевского управления создавались лишь в домене короля, где признавалась его власть. В крупных сеньориях действовала своя система местного управления.   С середины 11 в. король ввел в своем домене должность прево, которые назначались в специальные округа – превотства. Их помощниками в деревнях были сержанты, в городах – майоры.  С конца 12 в. возникают более крупные административные единицы – бальяжи. Обычно они объединяли несколько превотств.

Сеньориальная власть феодалов по существу утратила свой самостоятельный политический характер. Короли лишали их права собирать налоги на политические цели.  У феодалов отняли право чеканить монету.  Короли лишили феодалов и их традиционной привилегии – вести частные войны. Постепенно исчезло сеньориальное законодательство. В 14 в. была предусмотрена возможность апелляции на любое решение судов отдельных феодалов в Парижский парламент. Этим окончательно был разрушен принцип, согласно которому сеньориальная юстиция считалась суверенной.  Большую роль в юридическом обосновании этого процесса сыграли легисты. Они отстаивали приоритет светской власти над церковной, отрицали божественное происхождение королевской власти во Франции. Легисты утверждали, что король сам является верховным законом, а следовательно, может создавать законодательство по своей воле. Для принятия законов королю уже не требовался созыв вассалов или согласие королевской курии.  Именно к началу 14 в. окончательно оформляется построенный на политическом компромиссе, союз короля и представителей разных сословий, в том числе и третьего сословия. (Первым сословием во Франции считалось духовенство, вторым – дворянство, третьим – городское население и крестьяне, всё остальное население кроме крестьян).  Политическим выражением этого союза стали особые сословно-представительные учреждения – Генеральные штаты и провинциальные штаты.  При Короле создаётся совещательный орган – нотабилет.  Территория делилась на балижи (округа). Управляли ими бали. Балижи делились на преватажи. Сельскими округами управляли старосты. Городами  – мер. ИЛИ В начале XIV в. во Франции на смену сеньориальной монархии приходит новая форма феодального государства – сословно-представительная монархия. Становление сословно-представительной монархии неразрывно связано с прогрессивным для данного периода процессом политической централизации (уже к началу XIV в. было объединено 3/4 территории страны), дальнейшим возвышением королевской власти, ликвидацией самовластия отдельных феодалов. Сеньориальная власть феодалов по существу утратила свой самостоятельный политический характер. На пути французских королей, стремившихся к объединению страны и к усилению личной власти, было еще одно серьезное политическое препятствие – римско-католическая церковь. К концу XIII – началу XIV в. окрепшая королевская власть становилась все более несовместимой с политикой римской курии. Сословно-представительная монархия утвердилась на определенном этапе централизации страны, когда не были до конца преодолены автономные права феодальных сеньоров, католической церкви, городских корпораций и т.д.   Королевская власть постепенно ломала политическую структуру, характерную для сеньориальной монархии. Но она сталкивалась с мощным сопротивлением феодальной олигархии, кот. не могла преодолеть лишь собственными средствами. Поэтому политическая сила короля в значительной мере проистекала от поддержки, получаемой от феодальных сословий. К началу XIV в. окончательно оформляется построенный на политическом компромиссе, а поэтому не всегда прочный союз короля и представителей разных сословий, в том числе и третьего сословия. Великий мартовский ордонанс 1357 г. – указанный документ содержал ряд чрезвычайных важных мероприятий, направленных на проведение коренной реформы государственного управления Франции. Генеральные штаты как сословно-представительное учреждение, согласно Великому мартовскому ордонансу, фактически получали власть в свои руки, так как имели теперь право собираться два раза в год совершенно самостоятельно, не дожидаясь королевского разрешения. Взимание налогов без согласия Генеральных штатов категорически воспрещалось. Генеральные штаты не только обсуждали жизненно важные государственные дела, но и обладали правом назначать королевских советников. Изданию Великого мартовского ордонанса предшествовало заседание Генеральных штатов, происходившее во время восстания парижан под руководством Этьена Марселя. На этом заседании отсутствовали многие представители дворян и духовенства, в результате чего преимущество получили горожане, которые и потребовали от дофина привилегий, закрепленных Мартовским ордонансом. Сословно-представительная монархия, сменившая собой феодальную раздробленность периода децентрализованной монархии, получила, таким образом, свое окончательное юридическое оформление в Великом мартовском ордонансе 1357 г 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Первой стадией розыскного процесса было дознание. Собственно судебное дело возбуждалось на основании обвинения королевского прокурора, а также доносов и жалоб, содержание которых оставалось неизвестным для обвиняемого. Затем судебный следователь собирал письменные доказательства, допрашивал свидетелей и обвиняемого, проводил очные ставки.  Само судебное рассмотрение дела проходило в закрытом заседании. До 13 в. судебные приговоры считались окончательными и не подлежали обжалованию. Позже постепенно признается право обжаловать любое дело из сеньориального суда в королевский суд. Высшим апелляционным судом по гражданским и уголовным делам со временем становится Парижский парламент.

 

 

С середины 9-го – по 13-ый век Франкская империя распадается на куски, одна из частей – Германия (к востоку от реки Рейн). Характеризуется становлением германского самостоятельного государства. Идёт становление раннефеодальной монархии, страны разделяются на независимые герцогства, которые просуществовали вплоть до 19-о века. Вся власть сосредотачивается в руках племенных вождей, которые стали носителем государственной власти (главы герцогств).  С 12-го по 14-ый век начинается процесс создания централизованного государства в Германии, который отражают изменения отношений, складывающихся в германском обществе. Характеризуется процессом углубления феодализации. Верховный собственник – германский император, у него получали землю феодалы, на условиях несения военной службы и осуществления судебной власти от имени короля. Духовный и светские князья, получившие лен, имели право выделять из своего лена земельный надел своему вассалу и так далее. В Германии король опирается на духовенство. К 15-му веку оформляется сословный слой, который характеризуется разделение всех феодалов на 7-мь разрядов. Во главе король; 2-ой – держатель лена со скипетром; 3-ий – держатель лена со знаменем, духовные и светские князья (ландграфы, графы, герцоги); 4-ый – вассалы князей; 5-ый – свободные господа; 6-ой – минестериалы; 7-ой – вассалы 6-го ранга – одно-щитовые рыцари. С 17-го по 18-ый – формируется большое количество герцогств, маркграфств, которые становятся все более и более самостоятельными, так как глава государства избирался. Правовой режим организации верховной государственной власти определялся Золотой буллой, она говорит о порядке избрания германских королей специальной коллегией курфюрстов.    

 

. С развитием гос-ва образов. неск. местных экономич. центров. В 17 в. страна расколол. на католиков и протестантов. Не было сближения гос-ва в центре. В 17-18 вв. абсолютизм сложился на отдельных территориях. В 19 в. наиб. крупн. кн-ва образовали гос-ва – Пруссия.

В 14 в. Принцип избрания на престол по воле собрания высшей знати империи стал абсолютным.это было закреплено в особом документе-«Золотой буле 1356г»,принятом по настоянию владетельных князей.согласно  31-мтатейной Булле император избирался особой коллегией семи князей-избирателей- курфюрстов.обычно считают,что  Золотая Булла закрепила легально режим всевластия курфюрстов.Золотая Булла подтвердила полную полит независимость курфюрстов,их правовое превосходство в своих землях 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

шахматной доски (финансовое управление), ведомство канцлера, ведомство высшего суда во главе с юстициарием (знаток обычного, римского и церковного права), произошло обособление Суда общих тяжб от Суда королевской скамьи.    В борьбе с политической автономией церкви и усиливающейся независимостью церковного землевладения Генрих II издал в 1164 г. Кларендонские конституции (Кларендонские ассизы). По ним король признавался верховным апелляционным судьей по делам, рассмотренным церковными судами.

 

 

 

 

 

 

В период абсолютизма окончательно оформилась структура и юрисдикция центральных Вестминстерских судов, в том числе Суда справедливости и Высшего суда  адмиралтейства. Помимо них создаются чрезвычайные суды, такие, как Звездная палата  и судебные советы в «мятежных» графствах. Звездная палата в качестве специального отделения Тайного совета являлась орудием борьбы с противниками королевской власти.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

суждаться в судебном порядке.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

васса-   лов крупных феодалов.

 

 

 

Момент возникновения Древнерусского государства нельзя определить с достаточной точностью, разными историками это событие датируется по-разному, однако большинство авторов сходятся на том, что возникновение Древнерусского государства следует относить к IX в. В германских хрониках с 839 г. упоминаются русские князья – хаканами.     Согласно «Повести временных лет» в 862 г. в Новгород был призван на княжение Рюрик с братьями. С этой даты традиция начинает отсчет русской государственности. Варяжские князья пришли на Русь и сели на престолы: Рюрик – в Новгороде, Трувор – в Изборске (недалеко от Пскова), Синеус – в Белоозере. Через некоторое время Рюрик объединил земли братьев под своей властью.     В 882 г. новгородский князь Олег захватил Киев и объединил две важнейшие группы русских земель; затем ему удалось присоединить и остальные русские земли. С этого времени восточнославянские земли объединяются в огромное по тем временам государство.     Теории происхождения Древнерусского государства.      Норманнская – государство организовали варяги, призванные на княжение – Рюрик, Синеус и Трувор. Основа теории – «Повесть временных лет» Нестора, где упоминается призвание в Новгород на княжение Рюрика и его братьев. Такое решение было якобы вызвано тем, что славяне перессорились между собой и решили для установления порядка обратиться к иноземным князьям. Варяги и установили на Руси государственный строй.     Антинорманнская – Древнерусское государство образовалось под влиянием объективных причин. Ряд других источников говорит о том, что государственность у восточных славян существовала еще до варягов. Норманны в тот исторический период находились на более низком уровне экономического и политического развития, чем славяне. Кроме того, государство не может организовать один человек или несколько даже самых выдающихся мужей, это есть результат сложного и долгого развития социальной структуры общества.

 

 

 

 

 и эксплуатацию крестьян, защищались также жизнь и здоровье феодала. За посягательство на них устанавливалась высокая мера наказания, дифференцированная в зависимости от положения потерпевшего.     Основную массу трудящегося населения составляли смерды, которые жили общинами-вервями. Вервь была связана круговой порукой, системой взаимопомощи.     Феодально-зависимые крестьяне («закупы») имели свое собственное хозяйство, но при этом брали у феодала «купу» – денежную сумму или натуральную помощь и в силу этого обязаны были работать на хозяина.     Существовала также «невольная челядь»: несвободные мужчины – «холопы» или «челядины» – и несвободные женщины – «рабы». Челядь была почти полностью бесправной, Русская Правда приравнивает ее к скоту.

 

 

 

Наиболее крупным памятником древнерусского права является Русская Правда, изначально – свод обычного права, сохранивший свое значение и в следующие периоды истории. Большинство современных исследователей связывают древнейшую Русскую Правду с именем Ярослава Мудрого. В последующие века создавались новые редакции Русской Правды (Правда Ярославичей). С X в. также известно княжеское законодательство, например уставы Владимира Святославича, Ярослава. С введением христианства на Руси начинает складываться каноническое право.     Характеристика Русской Правды: Русская Правда устанавливала довольно развитую систему норм, регулирующих имущественные отношения, в частности отношения собственности. Была предусмотрена правовая защита как недвижимого, так и движимого имущества; обязательства возникали из причинения вреда и из договоров. Характерно обращение взыскания не только на имущество, но и на саму личность должника, а в некоторых случаях даже на его жену и на детей.     Устанавливалась определенная система договоров. Наиболее полно регламентирован договор займа, упоминаются также договоры купли-продажи, хранения (поклажи), личного найма, косвенно упоминаются договоры перевозки, комиссии, подряда. Имелись нормы, регламентирующие порядок заключения договоров, а также ответственность за их нарушения.     Закон допускал имущественные споры между супругами. Жена сохраняла право собственности на свое приданое и могла передавать его по наследству. Дети находились в полной зависимости от родителей, особенно от отца.     Наследственное право характеризовалось классовой дифференциацией. При этом супруги не наследовали друг другу, но жена оставалась управлять общим хозяйством, пока оно не будет разделено между детьми.     По Русской Правде преступление – «обида» – причиняет непосредственный ущерб конкретному человеку, его личности или имуществу, соответственно строилась система преступлений – против личности и имущественные.     Высшей мерой наказания в Русской Правде является «поток и разграбление». Следующей по тяжести мерой наказания была вира, назначавшаяся только за убийство. До второй половины XI в. в качестве наказания за убийство применялась кровная месть. За основную массу преступлений наказанием была так называемая продажа – уголовный штраф.     И по уголовным, и по гражданским делам применялся состязательный процесс, при котором обе стороны равноправны; обе стороны в процессе даже назывались истцами. При этом не было достаточно четкого разграничения между уголовным и гражданским процессом.     Предусматривалась определенная система доказательств. Различались две категории свидетелей – видоки (очевидцы) и послухи (слышавшие о случившемся), по некоторым делам требовалось определенное число свидетелей. В некоторых случаях имели доказательственное значение внешние признаки и вещественные доказательства. Имелась и система формальных доказательств (ордалии).

В XI—XII вв. на просторах Монголии кочевали многочисленные скотоводческие племена. На рубеже XII—XIII вв. в ходе междоусобиц из монгольских племен выделяется ряд сильных и влиятельных племен и родов и их предводителей-вождей, среди которых наиболее могущественным был Темучин. В 1206 г. Тему-чин был избран общемонгольским ханом и получил имя Чингисхан. В 1215 г. полчища Чингисхана начали захват Китая. В 1219—1221 гг. монголы разгромили Хорезм, прошли почти весь Казахстан, захватили Афганистан. В 1220—1223 гг. монголы осуществили поход через Персию на Кавказ В 1223 г. они разгромили половцев и впервые встретились с русским войском в битве при Калке. Завоевание Руси и ее княжеств монголы осуществили при преемниках Чингисхана – Батые (Бату) и Берке в течение1237 – 1254 гг.     После завоеваний Бату и Берке русские княжества на длительный срок попали в вассальную зависимость от Золотой Орды. Отношения вассалитета не были закреплены каким-либо договором, а были просто продиктованы монголами. Русские князья должны были утверждаться на княжение в Орде, получая от хана ярлык. Русские княжества платили хану дань в виде десятой части всех доходов с населения княжества, население должно было предоставлять лошадей и повозки, уплачивать особые торговые и ремесленные пошлины, предоставлять корм (пропитание).     К концу XIV в. дробление русских княжеств прекращается. Начинается объединение русских земель, что было вызвано как усилением экономических связей между русскими землями, ставшим следствием общего экономического развития страны, так и обострением классовой борьбы, усилением сопротивления крестьянства. Сопротивляясь закреплению за своими вотчинами, крестьяне поднимали восстания либо бежали в южные земли, удержать их в подчинении могло только мощное централизованное государство. Фактором, ускорившим централизацию Русского государства, явилась постоянная угроза внешнего нападения.     Русское централизованное государство образовалось вокруг Москвы. Возникнув как город в XII в., с конца XIII в. Москва становится стольным городом самостоятельного княжества. Основа могущества Москвы была заложена при Иване Калите (1325—1340 гг.), который получил в Орде ярлык на великое княжение, приобрел право собирать дань с русских княжеств. В 1326 г. в Москву была перенесена из Владимира митрополичья кафедра. Расширяя территорию Московского государства, великие князья превращали уделы в простые вотчины, удельные князья становились подданными великого московского князя. К концу XIV в. Московское княжество окрепло и начало борьбу за освобождение от монголо-татарского ига. К началу XVI в. московские князья в целом завершили процесс объединения русских земель.

 

датируется концом XV в. В отличие от Русской Правды восполняет существенные пробелы в области гражданского права, что определялось развитием товарно-денежных отношений в Пскове.       Гражданское право. Имущество разделялось на движимое – «живот», и недвижимое – «отчина». Способами приобретения права собственности являлись договоры и наследование, известны также находка и приплод, упоминается давность владения. Право на чужие вещи представлено «кормлей» – пожизненным правом пользования недвижимостью.       Упрощалась процедура заключения договора. Основным способом заключения договора была запись – письменный документ, копия которого сдавалась в архив. Записью оформлялись договоры купли-продажи земли, хранения, займа на большие суммы, поручительство; при помощи записи оформлялось завещание. Оформление договоров на незначительные суммы (займы до 1 рубля) осуществлялось при помощи доски – неформального письменного документа. Сохранялась и устная форма заключения сделок, в этом случае требовалось четыре-пять свидетелей.       При наследовании по закону имущество переходило родственникам умершего, которые совместно с ним вели хозяйство. Завещание оформлялось в письменной форме и удостоверялось священником. При отсутствии близких родственников имущество могло быть завещано дальним, а также людям, не состоявшим в родстве с завещателем.       Уголовное право. Общее понятие преступления расширилось в сравнении с Русской Правдой: преступными считались всякие деяния, запрещенные уголовной нормой. Изменилась система преступлений: появляются государственные преступления, преступления против порядка управления и суда, должностные преступления.       Имущественные преступления существенно расширилась, в то же время значительно меньше, чем в Русской Правде, представлены преступления против личности, вероятно, потому, что в Пскове продолжала действовать и Русская Правда.       Известны только два вида наказания – смертная казнь и штраф, конкретные виды смертной казни не определялись. Штрафы взимались в пользу князя, часть суммы поступала в казну Пскова. Одновременно с выплатой штрафа виновный должен был возместить ущерб.       Процессуальное право. Продолжал существовать состязательный процесс, вместе с тем развивались и следственная, розыскная формы процесса. Существовал институт досудебной подготовки дела – свод, при этом подробно свод не регламентировался, действовали нормы Русской Правды.       На процессе допускалось представительство сторон, при этом запрещалось должностным лицам выступать в качестве представителя стороны.       Большое значение имели доказательства, серьезную роль играли письменные доказательства, а также свидетели. Вводился новый вид ордалий – судебный поединок, «поле», подробно рассматривался порядок проведения поединка, правила замены стороны в нем наемным бойцом. Процесс был устным, но решение выносилось в письменном виде, при выдаче его взимались судебные пошлины. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Польское княжество появилось в 60-х гг. X в. При князе Мешко I (960 – 992) Польша представляла собой обширную и достаточно стабильную раннефеодальную монархию. Начало государственности, однако следует датировать VIII – IX вв. – время появления племенных союзов. Во второй половине X в. отношения между князем и дружиной строилась на основе вассалитета без ленов. При Болеславе I Храбром (992 – 1025) дружинники начинают получать земли в державе за службу. В те же десятилетия происходило оформление государственного аппарата. Страна была поделена на округа, во главе которых князь ставил своих наместников. Более мелкие административные единицы возглавлялись начальниками крепостных гарнизонов – каштелянами. Княжеская власть при Болеславе I была ограничена советом знати и феодальными съездами. С принятием в 996 г. христианства в состав польского господствующего класса влился новый элемент – духовенство. В 1138 г. Польское княжество было поделено на уделы между сыновьями Болеслава III. Постепенно складывались социально-экономические предпосылки преодоления политической раздробленности. Хозяйственный подъем находил свое выражение в общем росте населения. Перевод на “немецкое право” означал, что на смену обычаю приходило писаное право. Крестьянские повинности приобретали твердый, регламентированный характер.  Большую роль в истории средневекового Польского королевства сыграли династические унии, в том числе Польско-литовская уния 1385 г. Литовско-русское и польское войско в 1410 г. в битве при Грюнвальде одержало победу над тевтонскими рыцарями. В итоге новой, Тринадцатилетней войны с Орденом поляки в 1466 г. наконец воссоединили Восточное Поморье в своих границах, Тевтонский орден признал себя вассалом Польши.   Созыв в 1454 г. дворянского ополчения для войны с Тевтонским орденом привел к появлению Нешавских статутов. Нешавские статуты закрепляли власть феодалов над крестьянами и ущемляли права мещанского сословия. С 1493 г. возникла “посольская изба”, которая составила нижнюю палату общегосударственного сословного представительства – сейма. Верхней палатой стал сенат, выросший из старого королевского совета. В него входили высшие сановники  и епископат. В течение первой половины XVI в. шла кристаллизация шляхетской демократии. Однако со второй половины 1560-х годов магнатская олигархия стала брать верх. Этому способствовала Люблинская уния 1569 г. Хотя и после 1569 г. каждая из двух частей возникшего единого государства – Речи Посполитой – сохранила свою администрацию, суд, войско и казну, объединение продвинулось далеко вперед. Принципы государственного устройства Речи Посполитой были оформлены Генриховыми статьями (1573 г.), которые окончательно превратили польскую сословно-представительную монархию в дворянскую республику с монархом во главе. Однако в XVII в. шляхетская республика перерождается в магнатскую олигархию. Реальная власть фактически перешла от короля к светской и духовной знати.Политическая система, утвердившаяся в позднефеодальной Польше, оказала отрицательное влияние и на ход экономического развития страны. В 1772 г. Россия осуществила первый раздел Польши – страна утратила примерно треть территории.На фоне этого прогрессивные дворянские круги приняли Конституцию 3 мая 1791 г. Но внешняя интервенция удушила Конституцию 3 мая, и в 1793 г. наступил второй раздел Речи Посполитой. Вспышка национального восстания 1794 г. под предводительством Тадеуша Костюшко не смогла спасти родину. Актом третьего раздела в 1795 г. Польское государство исчезло с политической карты Европы.  Среди разнообразных источников древнего польского права наибольший интерес представляет Польская Правда второй половины XIII в. Он был написан на немецком языке Никакой определенной системы составитель не придерживался. Зато он подробно изложил нормы, касающиеся имущественных отношений, уголовного права и судопроизводства, а также статуса зависимых крестьян. Среди официальных кодификаций выделяются Статуты Казимира Великого. В их основу легли два свода, изданные в середине XIV в. – один для Великой Польши, т. е. для северных земель королевства, а другой – для малопольских, южных областей. Их постепенно дополнили королевские законодательные акты и так называемые преюдикаты, образцы решений сложных казусов. Важнейшую черту позднефеодального права Польши составляет то, что многие его элементы (в том числе принцип “либерум вето”) опирались не непосредственно на законодательные акты, а лишь на обычай и на расширительное толкование закона. 

 

 

Древнейшее из политических образований на территории современной Чехии и в ближайших землях – это княжество Само. Оно представляло собой объединение нескольких племенных княжеств. Полтора столетия спустя в этом же регионе возникла Великоморавская держава. Исчезла Моравия в 904 – 906 гг. после венгерского вторжения. С распадом Великоморавской державы большинство ее земель вошло в состав соседних государств. Самостоятельным осталась только Чехия. Победу в первенстве между областями одержала пражская княжеская династия Пржемысловичей. Объединение Чехии завершилось к 995 г. Период феодальной раздробленности здесь наступил со второй половины IX в. Раздробленность проявила себя в росте привилегий аристократии и всего дворянства. Феодалы закрепили за собой наследственные права на земли, расширили иммунитетные привилегии. Индикатором возросшего веса Чехии в международных делах было получение князем королевского титула в 1158 г. Верховная власть императора над чешским королем была минимальной. Императорская Золотая булла 1212 г. признала особый статус Чехии и Священной Римской империи. В 1317 г. были расширены и упрочены полномочия сложившегося на исходе XIII в. сословного представительства – сейма, в котором были представлены дворянство, духовенство и города. В качестве германского императора король Чехии Карл IV  издал знаменитую Золотую буллу 1356 г. Этот акт, узаконивший политическое раздробление империи, в то же время упрочил привилегированный статус Чехии. Однако положение деревни на исходе XIV – в начале XV в. ухудшалось, недовольны были и иные сословия. Выразителем охватившего общества негодования явился Ян Гус. К лету 1419 г. движение переросло в открытую гражданскую войну. Войдя в контакт с католиками, умеренные гуситы в 1433 г. достигли сними соглашения, известного под названием “Пражских компактов”. Компактами провозглашалась свобода вероисповедания для последователей Гуса, санкционировалась произведенная секуляризация церковных имуществ, была отменена церковная юрисдикция по уголовным делам. Возросший в годы гуситских войн политический вес бюргерства обеспечил горожанам постоянное место в сословном представительстве. Сейм Чешского королевства, как он оформился к середине XV в., состоял из трех частей – сословий: паны, рыцарство и королевские города.   В 1526г. К власти в Чехии пришли Габсбурги. Крупнейшей попыткой сбросить владычество Вены было восстание 1618 – 1620 гг., разгром которого привел к изданию в 1627 г. “обновленного земского устава”. Согласно уставу оформилось превращение Чехии в провинцию Габсбургской монархии. Одним из наиболее ранних памятников феодального права Чехии были “Статуты Конрада Оттона”, относящиеся к концу XII – началу XIII вв. Статуты представляли собой запись обычного, преимущественно процессуального права. Все наиболее значительные сборники феодального чешского права – частные. Опыты правительственных кодификаций, предпринимаемые в XIII – XIV вв. не увенчались успехом Среди ранних частных кодификаций выделяется “Книга старого пана из Рожмберска”. Дальнейшим этапом в развитии правовой мысли стало “Изложение чешского земского права” пана Андрея из Дубы. Самая полная частная модификация чешского права принадлежит Викторину Корнелиусу из Вшеград, получившая название “Девять книг о правах земли чешской” (конец XV в.). В 1500 г. вышел свод законов панского сословия, получивший название “Земское уложение Королевства Чешского. Эта первая официальная кодификация получила название “Владиславское земское уложение”, которое содержало частное, процессуальное, уголовное и государственное право. В целом оно отражало интересы высшего дворянства и рыцарства.  Особые системы права, помимо земского, составляли в Чехии городское право, право горное, каноническое (церковное) и др.  В XVII – XVIII вв. происходит процесс преобразования суда в официальное, государственное учреждение, вследствие чего феодальные судьи с их неограниченным усмотрение были заменены профессиональными судьями, руководствовавшимися преимущественно королевскими правовыми документами. При этом в судебной системе появляются апелляционные инстанции.  В 1781 г. появляется Гражданский судебный устав для всех австрийских земель, а в 1788 г. – Уголовный устав. В уголовном процессе стали преобладать инквизиционные черты и принцип публичности (официальности) обвинения; в то время как в гражданском процессе окончательно закрепляется принцип состязательности сторон, которым предоставляется право закончить спор компромиссным соглашением.  

 

В VI в. развернулась колонизация Балкан. К VII в. на востоке и юго-востоке Балканского полуострова, входившего в состав Византии, образовалось несколько славянских племенных союзов, в том числе и “Союз семи племен”, который сложился в Мизии (на северо-востоке современной Болгарии). Вскоре произошло военное столкновение булгар и произошло фактическое признание возникшего славянско-булгарского государства. Процесс классообразования у самих славян, появление частной собственности и вторжение булгар привели таким образом к созданию так называемого первого Болгарского царства, история которого началась с 681 г., когда держава Аспаруха была признана Византией. В новом государстве главенствующее положение заняли завоеватели в лице булгарской родо-племенной знати С течением времени степняки были ассимилированы славянским населением и все население страны получило единое название болгар. С подчинением славян булгарской верхушке заметно углубилась имущественная и социальная дифференциация общества. Зенита своего политического могущества Первое Болгарское царство достигло при царе Симеоне (893 – 927). Начиная с 30-х гг. X в. все ощутимее становились центробежные тенденции в экономически и политически окрепших землях обширного Болгарского царства Византия вскоре воспользовалась слабостью болгарского государства. К 1018 г. овладела последними болгарскими крепостями. Победа восстания 1185 – 1187 гг. вернула Болгарии независимость. Второе Болгарское царство воспользовалось тем, что в 1204 г. под ударами крестоносцев рухнула Византийская империя и в первой половине XIII в. добилось гегемонии на Балканах. Царская власть опиралась главным образом на служилое сословие – на прониаров, а также на городскую верхушку. В XIV в. Второе Болгарское царство раскололось на три самостоятельных государства. В в 1396 г. вся страна оказалась под турецким игом.Первая значительная кодификация болгарского права получила название “Закона судного людем”. Закон был составлен в конце IX в. Усиленный акцент поставлен феодальным государством на искоренение остатков язычества. В области гражданско-правовых отношений Закон регламентировал такие виды договоров как купля-продажа, заем, хранение (поклажа), наем, содержит также нормы, посвященные опеке, поручительству, наследования. Много статей посвящено квалифицированным кражам – похищению оружия или коня во время похода и т.д.  Все, что лежало за пределами “Закона судного людем”, оставалось сферой действия старого славянского обычая. 

 

Государственный строй. Московское государство в период объединения оставалось раннефеодальной монархией, однако с течением времени положение постепенно менялось: изменилась природа отношений между великим и удельными князьями, в начале XV в. установился порядок, по которому удельные князья были обязаны подчиняться великому князю просто в силу его положения.        Главой Русского государства был великий князь, который обладал широким кругом прав. Он издавал законы, осуществлял государственное руководство, имел судебные полномочия, при этом реальная княжеская власть с течением времени усиливалась и изменялась. С падением ига Золотой Орды великие князья стали юридически независимыми, суверенными государями.        Совет при князе к XV в. трансформировал в Боярскую думу. Боярская дума отличалась от прежнего совета большей юридической и организационной оформленностью. В Думу входили так называемые думные чины – введенные бояре и окольничьи. Хотя великий князь не обязан был считаться с мнением Думы, фактически все его решения должны были одобряться боярством. С течением времени великие князья все больше подчиняли себе Боярскую думу.        Правовое положение населения. В XV в. в связи с усилением процесса централизации изменились состав и положение боярства. Князья оттеснили на второй план старинное московское боярство, термин «боярин» стал означать придворный чин, который жаловал великий князь (введенные бояре). Вторым придворным чином стал чин окольничего, его получила основная масса прежнего боярства. Верхушку класса феодалов составляли служилые князья – бывшие удельные князья, потерявшие самостоятельность, но сохранившие собственность на землю. Средними и мелкими феодалами были слуги вольные и дети боярские, которые несли службу великому князю.        Сельское зависимое население именовалось сиротами, но в XIV в. этот термин вытеснялся новым – «крестьяне» (от «христиане»). Крестьянство делилось на две категории: владельческие (жившие на землях, принадлежащих помещикам и вотчинникам) и черно-тяглые (жившие на остальных, не отданных какому-нибудь феодалу землях). Судебник 1497 г. положил начало всеобщему закрепощению крестьян, установив, что крестьяне могут уходить от своих господ только в Юрьев день (26 ноября), за неделю до него и неделю после него. При этом крестьянин должен был уплатить определенную сумму – пожилое.        Монголо-татарское иго привело к сокращению численного состава холопов на Руси. Холопы подразделялись на несколько групп: большие холопы (княжеские и боярские слуги, иногда занимавшие высокие посты), полные и докладные холопы (работники в хозяйстве феодала в качестве прислуги, ремесленников, землепашцев). Постепенно стирались грани между холопами и крестьянами, холопы получали некоторые имущественные и личные права, а закрепощенные крестьяне все больше их теряли.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

. При наследовании по закону наследство получал сын, при отсутствии сыновей – дочери. Дочь получала как движимое имущество, так и земли. В случае, если дочерей не было, наследство переходило ближайшему из родственников.        Уголовное право. Понятие преступления в Судебнике отлично от Русской Правды. Под преступлением – «лихим делом» – понимались всякие действия, которые так или иначе угрожали государству или господствующему классу в целом и поэтому запрещались законом. Холоп рассматривался уже как человек, способный самостоятельно отвечать за свои поступки и преступления. Усложнялась и система преступлений, появились государственные преступления: крамола и подым. Мерой наказания за государственные преступления устанавливалась смертная казнь.        Предусматривалась развитая система имущественных преступлений: разбой, татьба, истребление и повреждение чужого имущества. Из преступлений против личности упоминается убийство (душегубство), оскорбление действием и словом.        В наказании на первое место выступила цель устрашения, появились новые наказания – смертная и торговая казнь (битье кнутом на торговой площади). Предусматривались также лишение свободы и членовредительство (ослепление, отрезание языка).        Процессуальное право. Изменилась система доказательств. Все свидетели именовались послухами, допускается свидетельство холопов. В качестве доказательств допускались разного рода документы. Доказательством по-прежнему считалась присяга, признавалось также «поле» – судебный поединок, однако в XV в. применение «поля» все больше ограничивалось и в XVI в. постепенно прекратило свое существование.        Наряду со старой формой суда (состязательного процесса), предусматривалась и новая форма судопроизводства – розыск. Розыск отличался тем, что суд сам возбуждал, вел и завершал дело по собственной инициативе. Главным способом «выяснения истины» при розыске являлась пытка.        Реформы конца 40-х – начала 50-х гг. XVI в. составили первый период царствования Ивана IV Грозного, | проведенные под влиянием членов Избранной Рады. В 1550 г. создано постоянное стрелецкое войско из 3 тыс. человек, которые составляли личную охрану царя. К концу ХVI в. в постоянном стрелецком войске уже насчитывалось 25 тыс. человек. Была проведена реформа налогообложения, по которой вновь основываемые феодалами слободы в городах лишались податных и судебных льгот. В 1554 г. прекратилось представление податных и судебных льгот светским феодалам. В 1555—1556 гг. была отменена система кормлений. После отмены этой системы на местах выбирались земские старосты из зажиточных крестьян и верхушки торговых людей. Земские старосты занимались раскладкой налогов и повинностей и вершили судебные дела.        В 1556 г. принято Уложение о службе, регулировавшее службу дворян. Служба передавалась по наследству, за службу дворян наделяли землей и платили им жалование.        В 1551 г. был собран церковный собор, получивший название Стоглавый. Собор по предложению царя одобрил Судебник 1550 г. и проводимые реформы. На соборе был оформлен общерусский пантеон святых, приняты меры по наведению порядка в поведении церковников. Попытка секуляризации церковных земель не удалась, но царская власть установила контроль над ростом церковного землевладения. Так, церковь должна была вернуть владельцам земли, полученные от них после 1533 г., и впредь могла приобретать и продавать земли только с разрешения царя.        К осени 1559 г. реформаторская деятельность Ивана Грозного прекратилась. Проведенные реформы усилили центральную власть и ее опору – служилое дворянство.        Судебник 1550 г. был создан на основе Судебника 1497 г., однако был более расширенным. В Судебнике большая часть посвящена вопросам управления и суда. В целом сохранялись старые органы управления, но в их деятельность вносились существенные изменения. Так, наместники лишались права окончательного суда по высшим уголовным делам. Судебник расширил деятельность городовых приказчиков и губных старост, а их помощники должны были участвовать в наместничьем суде.        По Судебнику преступление – нарушение установленных норм, предписаний, а также воли государя. Более определенно устанавливались субъективные признаки преступления, разрабатывались формы вины.        Расширялись понятия государственного преступления (крамола), должностных преступлений и преступлений против порядка управления и суда: взятка (посул), вынесение заведомо несправедливого решения, казнокрадство. Был введен новый состав преступления – фальшивомонетничество. Система наказаний усложнилась, приобретала сословный характер.        Состязательный процесс использовался при ведении гражданских и менее тяжких дел, разыскной процесс – в наиболее серьезных уголовных делах. В ходе разбирательства особую роль играли такие доказательства, как поимка с поличным или собственное признание, для получения которого применялась пытка.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

В ходе борьбы между феодалами соседних государств за установление господства на Украине в соответствии с Люблинской унией 1569 г. большая часть украинских земель оказалась под властью Речи Посполитой. Территория Украины была разделена на воеводства во главе с польскими воеводами. Значительно ухудшилось положение и основной массы казаков, прежде всего тех, кто не попал в реестр, т.е. не был зачислен на службу и, значит, на содержание Речи Посполитой. Тяжелым было положение городских низов, прежде всего ремесленников и мелких торговцев, которые отбывали различные повинности. В 1648 – 1654 гг. на Украине развернулась всенародная освободительная война, в результате которой было создано Украинское государство. Началом народно-освободительной войны украинцев послужило восстание запорожского казачества, возглавляемое выдающимся государственным деятелем и полководцем Богданом Хмельницким. Высшим органом власти на освобожденной территории Украины являлась Войсковая (генеральная) рада. Постепенно власть военная, законодательная, административная и судебная сосредоточилась в руках гетмана. При гетмане состояла постоянная рада, в состав которой входили генеральная старшина и часть полковников, она являлась совещательным органом.  Вторым по значению органом власти была рада генеральной старшины (генерального уряда). В ее состав входили: генеральный (войсковой) писарь, генеральный казначей, хорунжий, бунчужный, обозный, генеральные есаулы и судьи.  Судебная система не была отделена от администрации. Органы власти, создаваемые в ходе освободительной войны, в итоге стали орудием господства украинских феодалов, в которых превратилась казацкая старшина (гетман, генеральная старшина, полковники, сотники и атаманы).

 

 

 

являясь с середины XVII в. частью Русского государства, Украина первоначально сохраняла свое самоуправление. Однако еще во второй половине XVII в. одновременно с укреплением феодально-крепостнической системы в стране наметилась тенденция к постепенной ликвидации царизмом особенностей административного устройства на Украине. На Левобережье Украины сохранялось гетманское правление с административно-территориальным устройством, сложившимся в годы освободительной войны. Гетман избирался на казацкой раде из лиц, заранее выдвинутых старшиной, а затем утверждался царским правительством. Гетману принадлежала высшая власть.  Царизмом проводилась активная политика ограничения и гетманской власти. При гетмане с 1709 г. появляется должность российского резидента, а позже, с 1754 г., – советника с еще более широкими контрольными полномочиями. На Украину во второй половине XVIII в. было распространено губернское и уездное административно-территориальное устройство, существовавшее в России, была ликвидирована Запорожская Сечь. После воссоединения Украины с Россией на территории Украины долгое время еще действовали некоторые нормы обычного казацкого права, признанные царским правительством.  Важнейшим институтом права на Украине, как и в России, был институт права феодальной собственности на землю. На Украине были широко распространены договоры купли-продажи, займа, найма и некоторые другие известные феодальному праву договоры, которые в принципиальном отношении не отличались от аналогичных в России. Среди преступлений на первом месте стояли государственные. К имущественным преступлениям относились кража, разбой и грабеж, особую группу составляли преступления против чести и достоинства личности. При рассмотрении судебных дел господствующей была розыскная форма процесса, но против крестьян и других трудящихся широко применялась и внесудебная репрессия, которая являлась формой террористической расправы над угнетенными.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Предпосылками возникновения сословно-представительной монархии является борьба великих князей и царей за дальнейшее укрепление централизованного государства. Власть великих князей в этот период была еще недостаточно сильна, чтобы стать абсолютной, им противодействовала верхушка феодальной аристократии (бывшие удельные князья, крупные бояре). Монархи в этой борьбе опирались на дворян и верхушку горожан, которых пришлось более широко привлечь к власти.        Новым высшим органом государства стали земские соборы. Через них царь привлек к управлению государством определенные круги дворянства и посадского населения. Цари, опираясь на земские соборы, могли проводить соответствующую политику даже вопреки воле Боярской думы. Создавалась видимость того, что к государственному управлению привлекались не только бояре и дворяне, но и другие слои населения. Первый собор был созван в 1549 г.        В земские соборы входили царь, Боярская дума, верхи духовенства, а также выборные от дворянства, верхи посадских людей (торговые люди, крупное купечество).        Продолжительность заседаний земских соборов зависела от обстоятельств, иногда они функционировали непрерывно по нескольку лет. С 20-х гг. XVII в. земские соборы стали собираться реже. Созыв последних соборов относится ко второй половине XVII в.        Правовое положение населения. К наиболее крупным феодалам относилась боярско-княжеская аристократия: бывшие удельные князья, крупные и средние бояре. Бывшие удельные князья выступали противниками централизации, некоторая же часть боярства на первом этапе правления Ивана IV поддерживала царскую власть, но в дальнейшем (особенно после введения опричнины) между царем и боярством возник конфликт. Наиболее многочисленной частью феодалов было дворянство, которые по большей части поддерживали монарха.        Огромные земельные владения продолжали концентрироваться в руках церкви. Только в 1581 г. Ивану IV удалось добиться некоторых ограничений, которые касались роста церковного землевладения.        В годы опричнины и войн началось массовое бегство крестьян, в связи с чем в 1580 г. был издан Указ о заповедных летах, отменивший Юрьев день. В 1597 г. был издан Указ об урочных летах – исковой давности по спорам о беглых крестьянах. Первоначально срок давности равнялся 5 годам, потом он неоднократно увеличивался, пока Соборное Уложение 1649 г. не разрешило искать беглых бессрочно.        Холопы еще сохранялись, их правовое положение оставалось прежним. Холопы, посаженные на землю, именовались страдниками, они обеспечивали обработку господской земли на основе барщины. К барщине все больше начинают привлекать и крестьян, окончательно складывается система барщины наряду с прежней оброчной системой.        Во второй половине XVI и в XVII вв. продолжался рост городов, ремесла, торговли. Значительно увеличивалась численность посадского населения, которое в XVII в. прикреплялось к посаду.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

В отличие от предыдущих законов Соборное Уложение 1649 г. регулировало не отдельные группы общественных отношений, а все стороны общественно-политической жизни того времени.        Гражданское право. Получили юридическое закрепление сложившиеся три вида феодального землевладения: собственность государства или непосредственно царя, вотчинное землевладение, поместья, которые давались за службу, главным образом военную. Соборным Уложением 1649 г. было разрешено производство обмена поместий на вотчины с соблюдением определенной процедуры.        Широко регламентировались договорные обязательства: договоры купли-продажи, мены, займа, поклажи и др. Предусматривалось два порядка заключения договоров: крепостной порядок (с составлением документа при свидетелях) и домашний порядок. Соборное Уложение запретило взыскивать проценты по займу, исковая давность по займу устанавливалась в 15 лет. Предусматривались способы обеспечения исполнения договоров – залог и поручительство. Устанавливалась ответственность за причинение вреда, вызванного потравами полей и лугов.        Уголовное право. Соборное Уложение 1649 г. содержало многочисленные нормы уголовного права. Преступление именуется «лихим делом». Впервые специальную главу составляют преступления против религии, далее шли государственные преступления (государственная измена, посягательства на жизнь и здоровье царя, самозванство и др.). К тяжким отнесены преступления против порядка управления (нарушение порядка на царском дворе, фальшивомонетчество, подделка царских печатей). Подробно описаны воинские, имущественные преступления, преступления против личности.        Разнообразнее стали меры наказания, ярко выраженной целью наказания было устрашение, при этом наказание носило сословный характер. Предусматривалось применение смертной казни, как простой, так и квалифицированной, широко применялось членовредительство, предусматривались тюрьма и ссылка. Штраф занимал незначительное место среди мер наказания.        Процессуальное право. По-прежнему различались две формы процесса – состязательный и разыскной. Расследование большинства уголовных дел начиналось по усмотрению государственных органов, доносам, жалобам потерпевших, а также непосредственно по указанию царя. Широко применялись повальный обыск и пытка. Регламентировались основания и порядок применения пытки по религиозным, государственным и другим преступлениям. Большинство гражданских дел и некоторые уголовные рассматривались в состязательном процессе.        Развивалась система формальных доказательств. Определялись значение и сила конкретных доказательств, которые делились на совершенные и несовершенные, полные и неполные, главным доказательством считалось признание обвиняемого или ответчика. Большое значение имели такие доказательства, как ссылка из виноватых (стороны ссылались на группу свидетелей) и общая ссылка (обе стороны ссылались на одного свидетеля). В качестве доказательства сохранялась присяга – «крестное целование».

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Переход к абсолютизму определялся в первую очередь социально-экономическими причинами. В условиях усиления экономических связей между отдельными районами страны начался процесс складывания единого рынка. Крупные купцы стремились обзавестись вотчинами, крепостными крестьянами и смыкались с классом феодалов. Наиболее яркими примерами феодалов-предпринимателей были Строгановы и Демидовы. Во второй половине XVII в. к тому же сложилась возможность установления абсолютной монархии. Создание постоянного войска, усиление аппарата чиновников приказной системы, независимые источники дохода казны в виде ясака и винной монополии обеспечили независимость царской власти. Необходимость в сословно-представительных органах отпала, власть монарха становилась неограниченной, абсолютной.        Сословные реформы Петра I. Идущий на протяжении XVII в. процесс постепенного сближения правового статуса поместий и вотчин завершился в начале XVIII в. полным слиянием этих институтов и даже заменой прежних терминов одним общим. При Петре I исчезло прежнее деление феодалов на многочисленные сословные группы – бояр, дворян, детей боярских и т. д.        24 января 1722 г. Петр I утвердил Закон о порядке государственной службы в Российской империи – Табель о рангах. В основу Табели были положены аналогичные акты, существовавшие в западноевропейских странах, при этом были приняты во внимание чины, уже существовавшие в России. Все чины Табели о рангах подразделялись на три типа: военные, статские (гражданские) и придворные и делились на 14 классов. Устанавливались чины исходя из личных качеств, а не в силу знатности рода. Табель о рангах определяла место в иерархии государственной службы, предоставляла возможность выдвинуться талантливым людям из низших сословий. Военные чины объявлялись выше соответствующих им гражданских и придворных чинов, что давало преимущества военным чинам в переходе в высшее дворянское сословие: 14-й военный класс давал право на потомственное дворянство (в гражданской службе потомственное дворянство приобреталось чином 8-го класса). В последующем приобретение потомственного дворянства было существенно ограничено.        Табель о рангах, изданная Петром I, устранила прежние сословные группировки и ввела новое единое название для обозначения господствующего класса-сословия – «шляхетство», при этом исключались претензии дворян на боярский титул, равно как и возражения бояр против переименования их в дворян. Уже при жизни Петра возродился на новом уровне термин «дворянство» – им именовали весь служилый класс.        В начале XVIII в. холопство окончательно слилось с крестьянством, исчезли и другие группы: захребетников, монастырских детенышей и т. п. Крестьяне делились на государственных, экономических, дворцовых, помещичьих, выход из крестьянства крайне затруднялся. В начале XVIII в. крепостным крестьянам было разрешено покидать деревни и вступать в армию.

 

 

Министры и товарищи министров (замы) назначались императором., высшие чиновники министерств императором по представлению министра, низшие – министром.       Министерство делилось на департаменты (присутствия, в которых принимались решения, организованные по направлениям деятельности) и канцелярии (где осуществлялось делопроизводство). Департаменты и канцелярии возглавлялись директорами. В составе министерства действовал Совет при  министерстве, в который входили товарищи и директора департаментов.        Число министерств росло: Государственное. казначейство, Главное управление путей сообщения, Главное управление духовных дел разных вероисповеданий, Министерство полиции. Созданная Александром Первым центральная система управления просуществовала с некоторыми изменениями до 1917 года.               Аппарат министерств при Александре Втором был значительно перестроен. Многие их министерств стали создавать свои местные органы. В связи с развитием капитализма повышается роль отраслевых министерств: путей сообщения, государственных имуществ, финансов, Главный комитет железных дорог.

 

 

 

 

­правительных ».

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

. В этом главная причина ее слабости, и это предопределило ее гибель. Власть Кромвеля все более приобретала характер личной диктатуры. Не получив опоры в парламенте, Кромвель в 1653 г. разогнал его.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 и регулярная смена кабинета в зависимости от одобрения его политике в палате общин.

 

) любые другие законопроекты, принятые палатой общин на трех последовательных сессиях парламента и всякий раз отвергавшийся палатой лордов, после третьего раза идет на утверждение королю, минуя палату лордов при условии, что между вторым чтением в первой сессии и последним чтением в третьей сессии прошло не менее двух лет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

, имел свой     парламент, свое правительство, свою конституцию.     Делегации штатов, уполномоченные их парламента-     ми, собирались на ежегодно созываемые сессии     конгресса, где каждый штат располагал одним го-     лосом из тридцати.     Война американских колоний против Англии окон-     чилась победой первых.

 

“. Но каждый штат мог вводить свои налоги и собирать их.     

 

 

 

 

 

 

.

 

 

В Конституцию США заложен механизм, который не позволяет ни одной из ветвей власти установить свою диктатуру или абсолютную власть. В Конституции сказано, что власть США едина, но она имеет три ветви: законодательную, исполнительную и судебную. С принятием данной конституции Конфедерация превратилась в федерацию.          1. Все три ветви власти имеют различные источники формирования. Законодательная власть осуществляется Конгрессом. Он состоит из двух палат, каждая из которых формируется определенным образом. Нижняя палата (Палата Представителей) избирается на всеобщих выборах. Сенат избирается Легислатурами штатов (законодательными органами штатов). Президент является носителем исполнительной власти. Он избирается косвенным путем.          2. Высший орган судебной власти формируется президентом и парламентом. Все органы государственной власти имеют различные сроки полномочий. Палата представителей избирается на всеобщих выборах сроком на 2 года. Сенат не имеет срока давности полномочий. Формально он избирается сроком на 6 лет. Но каждые 2 года переизбирается одна треть.          Президент избирается сроком на 4 года. Верховный суд избирается пожизненно.          3. Каждый из ветвей власти может нейтрализовать попытки установить свою абсолютную власть. Конгресс имеет право отклонить любой законопроект президента. Сенат может отклонить любую кандидатуру, предложенную президентом. Президент может быть отстранен от должности в порядке импичмента. Премьер-министра в США нет. Судьи верховного суда могут быть отстранены от должности в порядке импичмента. Президент имеет права отлагательного вето, т.е. любой закон, принятый палатой конгресса дается на утверждение президента. Его специалисты проверяют соответствии данного закона (в соответствии с конституцией), если команда президента установила нарушение конституции, то данный закон президентом отправляется на повторное обсуждение. Преодолеть президентское вето можно квалифицированным большинством (2/3 голосов). Карманное вето – на подпись президенту закон дается на один месяц, закон должен поступить президенту на подпись за месяц до окончания сессии. Но если закон поступает на подпись президенту менее, чем за месяц до завершения сессии парламента, то данный закон президент имеет право отложить и он будет рассмотрен на следующей сессии парламента. Все кандидатуры, которые рекомендуются президентом, должны быть утверждены сенатом, квалифицированным большинством. В конституции заложен принцип верховенства конституции (основной закон).Каждый штат имеет свои конституции. Если при рассмотрении какого-то судебного вопроса в штатах не возможно решить этот вопрос, тогда штаты обращаются к основному закону. Если в конституции той или другой страны нет данного решения, то тогда обращаются к Международному праву, такой метод зафиксирован и в нашей конституции. Когда конституция была принята, то её текст был разослан в штаты. При обсуждении конституции в штатах возникла такая ситуация, которая могла вообще отклонить конституцию. При принятии конституции её создатели забыли включить в текст статьи о правах человека. поэтому в 1789г. были подготовлены первые 10 поправок, которые были утверждены в декабре 1791г. и вошли в историю как «Билль о правах 1791г.». 3 поправка, в которой идёт речь о постое солдат, стала анахронизмом. Вторая статья предусматривает права приобретения и хранения оружия, правила применения оружия. Все попытки отменить данную статью конституции не увенчались успехом. В четвертой статье конституции провозглашаются права и свободы граждан. Остальные статьи поправок касаются налогов и т.д.

 

 

­тов относится к середине XX века и связана с серией решений Верховного суда США под председательством Э. Уоррена.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

равенством всех перед законом.

 

 

по вертикали были выбор- ными. Судопроизводство стало осуществляться с участием присяжных заседателей. Разделение властей было на самом деле разгра- ничением сфер влияния и политических функций по управлению между буржуазией и дворянством при явном преобладании буржуазии. Не доверяя коро- левской армии, находившейся под контролем зе- мельной аристократии, Национальное собрание создает собственные вооруженные силы.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

нова призвал парижан к оружию.

 

 

якобинская диктатура была свергнута.

 

 

 

 

Выборы были двухстепенными.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

просуществовала око- ло 15 лет.__

 с 21 года,  Много демократических прав и свобод гр

 

.

, организованные по типу Парижской.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

жен, военнослужащие, основная часть населения колоний, лица, проживающие в избират округе менее 6 месяцев.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 1919г. К декретировала введение всеобщего муж избират права.

 

стала одной из самых де- мократических конституций. Просуществовала она 14 лет. В ней была прописана структура и функции органов власти государства.

оенные действия против Польши.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1%.

В 1889 году император даровал Конституцию своим подданным. Она представляла собой умелое переложение принципов, заимствованных из западных Конституций (прусская конституция 1850 г), на основополагающих началах тэнноистской идеологии. Император, согласно ст.1 царствует и правит империей. Особа императора объявлялась священной и неприкосновенной. Император как глава гос-ва имел право объявлять войну и мир, заключать договоры, созывать и распускать парламент, руководить вооруженными силами, жаловать дворянство. Законодательная власть согласно Конституции вверялась императору и парламенту. Император утверждал законы. Министры назначались императором и были ответственны перед ним.  Парламент наделялся по Конституции законодательными правами и состоял из двух палат: палаты пэров и палаты представителей.  Нижняя палата избиралась на основе высокого возрастного ценза, а также имущественного ценза и ценза оседлости. Женщины и военнослужащие не получили избирательного права. Члены верхней палаты были принцы крови, представители титулованной аристократии, крупные налогоплательщики и лица, имеющие особые заслуги перед императором. В Конституции нашла отражение относительно-самостоятельная роль военщины, правящей монархической демократии – двуединой силы, ставшей со времени буржуазных реформ активным проводником интересов господствующих классов: полуфеодальных помещиков и крепнущей монополистической буржуазии. Это выражалось в особом привилегированном положении таких звеньев госуд аппарата как Тайный Совет, Генро (совет старейшин),  Министерство двора, в ведении которого находились огромные земельные владения императора.  Специальный раздел Конституции был посвящен правам и обязанностям японских подданных (платить налоги, нести военную службу и т.д.), которые отождествлялись с их долгом перед божественным императором. Конституция стала определенным шагом по пути крайне ограниченной демократизации японского общества. Конституция 1889 года определила лишь общие принципы будщей перестройки судов японии, формально установив несменяемость и независимость судей, деятельность которых осуществлялась от имени императора и согласно законам. Старая система и судопроизводство перестраивались крайне медленно. И только в 1890 году на основе Закона об организации судов происходит упорядочение судебной системы Японии.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

парламентскую республику с авторитарным режимом и коммунистической идеологией.

 

 

общества, создается лейбористская партия. В 1923 г. она занимает место либеральной партии. В 1920 г. была создана Коммунистическая партия Ве- ликобритании. Глава государства – король (королева) – является главой судебной системы, верховным главнокоман- дующим армией, светским главой англиканской церкви. Формально обладает правом роспуска парламента и назначения премьер-министра. Имеет право абсолют- ного вето (окончательного отклонения закона). Многие права монарха Англии носят формальный характер. Высшим органом законодательной власти является парламент. Он состоит из Палаты лордов и Палаты общин. В 1918 г. женщинам было предоставлено пра- во участвовать в выборах Палаты общин. В 1928 г. было введено всеобщее избирательное право. Право на участие в выборах получили все мужчины и женщи- ны, достигшие 21 года. В 1969 г. возрастной ценз для выборов в парламент был снижен до 18 лет. В состав Палаты общин входят светские и духов- ные (архиепископы, епископы) пэры. К светским пэ- рам относятся наследственные пэры (потомки ста- ринной земельной аристократии), пожизненные пэры, лорды по апелляциям. В 1999 г. наследствен- ные пэры были лишены права заседать в Палате лордов. Кабинет министров является высшим органом ис- полнительной власти. Он обладает всеми важнейши- ми полномочиями по осуществлению внутренней и внешней политики страны. Палата лордов – главная судебная инстанция Анг- лии. Она рассматривает апелляции на постановления низших судов Англии, Уэльса и Шотландии. Высшим центральным судебным органом является Верховный суд правосудия. Он состоит из Высокого суда (по гражданским делам), Суда короны (по уголов- ным делам), Апелляционного суда (рассматривает апелляции на постановления других судов). Основные органы гражданского правосудия в ин- станции – суды графств. Их решения могут быть обжа- лованы в Апелляционный суд или в Высокий суд. Магистратские суды действуют как суды I инстан- ции по основной массе уголовных дел. На местах правосудие осуществляют мировые судьи. Сущест- вуют специальные суды – военные, административ- ные и др. Органы местного самоуправления – советы. Воз- главляются мэрами. В советы входят старейшины – олдермены.

 

 

, который ограничил суммы расходов на ведение избирательной кампании и о обязывал организаторов представлять публичную отчетность. Уточнили перечень наказаний за нарушение правил проведения избирательных кампаний. Третья избирательная реформа 1884-1885: уменьшила пестроту избирательных цензов, продолжила политику перераспределения округов в пользу крупных городов. Практиковалась мажоритарная система выборов (побеждал тот, кто собирал относительное большинство голосов).  Реформа не смогла устранить всех диспропорций между числом избирателей и квотой депутатских мест.   

 

 

 

) могут пресле- доваться как по обвинительному акту, так и в суммар- ном порядке. В восьмидесятых годах прошлого века началась работа по созданию Уголовного кодекса, ко- торый должен занять место судебных прецедентов, содержащих нормы общей части уголовного права, и статутов, раскрывающих признаки отдельных видов преступлений. Процессуальные нормы, в отличие от материальных, в ходе революции подверглись значительным измене- ниям. Перемены были направлены в основном на обеспечение прав подозреваемого и обвиняемого. В XIX-XX вв. продолжилась демократизация судебного процесса. Следует отметить и то, что в наши дни суще- ственно уменьшилось значение суда присяжных в су- дебном процессе. К рассмотрению дел в апелляцион- ных инстанциях присяжные вообще не привлекаются. 

минимум зарплаты. В итоге новый курс являвшийся прямы массированным вторжением гос-ва в сферу соц – эконом отношений, способствовал смягчению проявления кризиса. По мере выхода из кризиса корпорации, главным образом через верховный суд стали добиваться отмены законодат нового курса.      

 

 

Только сенату принадлежит пра- во ратифицировать международные договоры, утверждать назначения на высшие должности в государстве, производимые президентом, решать вопрос о виновности должностного лица в поряд- ке импичмента, избирать вице-президента, если ни один кандидат не получит абсолютного большинства rqflocoB выборщиков. Сенат рассматривается как орган, представляющий интересы штатов и обеспечивающий преемственность государственной власти, с этой целью Сенат обновляется по частям. В законотворчестве па- латы американского Конгресса равноправны: все зако- ны принимаются с согласия обеих палат. Конгресс реализует свои полномочия путем приня- тия законов и резолюций. В настоящее время в состав кабинета входят главы 13 департаментов. Кроме 13 глав исполнительных департаментов, членами кабинета яв- ляются президент и вице-президент. Американский кабинет является чисто совещательным органом. Ка- бинет министров не имеет конституционного статуса.

 

 

 

, что не означает впрочем общегос разобщённости, распоряжение президента и глав фед ведомств безоговорочно выполняются, так как они располагают различными средствами давления и в 1 очередь финансовыми.

 

лика пе- рестала существовать.

 

Ш. де Голль был вынужден уйти в отставку.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

равенство всех частей фр колониальной империи, к-рые вместе с метрополией, составляли фр союз.

 

 

 

 

 

 

, но при очевидном доминировании през республики

 

в виде решения кассационного суда. Судебная практика со временем становится настоя- щим источником права.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Франция,  Великобритания,  а  также  представители обоих германских  государств  подтвердили  создание  объединенной  Германии, которая включает в себя территории  ГДР,  ФРГ  и  Берлина.  Внешние  границы Германии   признавались   окончательными.   Учитывая   особую,   исторически обусловленную  потребность  Польши  в  безопасности,  Бонн   и   Варшава   в дополнительном договоре заверили друг друга, что каждая  из  сторон  уважает территориальную целостность и суверенитет другой страны.  С ратификацией Договора об  объединении  Германии  и  Договора  «два+четыре» (Договора   об   окончательном   урегулировании   в   отношении    Германии) прекратилось действие прав и  ответственности  четырех  держав-победительниц «в отношении Берлина и Германии в целом». Тем самым  Германия  вновь  обрела полный суверенитет в своей внутренней и внешней политике. Задачи, стоящие перд Германией, после объединения. После восстановления  единства  Германии  и  крупных  политических  перемен, содействовавших краху коммунистической системы  в  Восточной  Европе,  перед ФРГ и ее партнерами встали совершенно новые задачи. Необходимо было:     . продолжать и углублять процесс поъема экономики в  новых  федеральных       землях и завершить процесс внутреннего единства Германии     . продолжать и углублять процесс развития Европейского Союза     . создать и сохранить глобальную архитектуру мира и безопасности.

 

 

 

 

 

 

 

 

.

парламентскую республику с авторитарным режимом и коммунистической идеологией.

 

дополнить

 

 

 

 

 

Это было переломное время , когда царствовал Александр II. Он в отличие от отца понимал, что крепостное право лучше отменить сверху, чем ждать пока его отменят снизу, в связи с чем был создан особый секретный комитет по крестьянским вопросам  (по изменению жизни и быта крестьян ). Постепенно пришли к выводу о выносе подобных вопросов на широкое обсуждение, для подготовки общественного мнения. Были созданы комитеты подобные секретному, но не секретные, по всем губерниям, а в конце появились реабилитационные комиссии готовившие закон об отмене. Этот закон был принят 18 февраля 1861 года, а наряду с ним были приняты еще с десяток других законов регламентирующих порядок раскрепощения крестьян причет только крестьян принадлежащих дворянам (о царских и дворцовых крестьянах ничего не говорилось ). Содержание этих документов было таково: 1).крестьяне получали личную свободу свободу передвижения, которая конечно была не полной, так как освободившись от помещиков  2).они стали зависимы от крестьянских общин 3).получили право на образование, кроме особо привилегированных учебных заведений 4).заниматься государственной службой Но вопрос о земле  не был решен сразу. 5).крестьяне находятся на положении временно обязанных до тех, пор, пока не выкупали себе надел земли, объем работ или оброк оговаривался законом и законом же регулировался размер надела и размер платы, зависящий от оброка. Если возникали споры, то нужно было идти к мировому посреднику (специально созданная должность для решения подобных вопросов). Если  крестьянин не мог выкупить весь надел, то он выплачивал часть, а остальную – государство (которое имело процент с крестьянина).

 

.

 

 

 

 

 

 

назначенный военным министром Милютин, до назначения был профессором. Реформа с 1762 –1784, включала ряд мероприятий: -изменен принцип комплектования армии  -введена всеобщая рекрутская повинность, но армия не могла принять всех и призывали около 30% остальных записывали в ополчение. Кому идти на службу решали жребием, существовали многочисленные льготы. Служили в армии 6 лет и 9 лет запаса, на флоте 7 лет и 3 года запаса. Служба была бессословной. Окончившие вузы служили 0.5 года , гимназии –1.5 года, начальную 4 года. В 1888г принят новый воинский устав, введены единые сроки службы: 5 лет действительной и 12 лет в запасе.  -Реорганизованы военные училища. Кадетские училища частью остались, а частью переведены в военные гимназии с более высоким уровнем подготовки. Для подготовки младших офицеров созданы специальные юнкерские училища. Офицерский корпус пополнялся выпускниками вузов, которые служили 0.5 года. Но только во время войны призывали к реальной службе. В юнкерские училища стали принимать не только дворян, хотя по-прежнему преобладали дворяне.  -Реорганизован аппарат военного управления. Раньше командующие гвардией, артиллериями, военными округами, были великими князями, право личного доклада царю, не подчиняясь военному министру, теперь весь аппарат подчинялся военному министру.  -Территория России разделена на 15 военных округов – во главе командующий округа.  -Проведена военно-судебная реформа по уставу 1864 года, отменены телесные наказания, но избиение солдат офицерами оставалось.  -Приняты новые военные уставы. В них новые принципы обучения войск: для войны, а не для парадов. Изменился устав караульной службы.  - Началось перевооружение армии. Внедряется нарезное оружие, строятся первые броненосцы, стали иметь стальные пушки вместо чугунных.  - Милютин очень много сделал для изменения имиджа солдата, раньше служба воспринималась как каторга, теперь – почетное право и обязанность. Введен термин “защитника отечества”.

 

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

В результате революции 1905—1907 гг. Россия сделала еще один шаг на пути превращения из феодальной монархии в буржуазную. Основным событием явилось создание представительного органа – Государственной думы.     6 августа 1905 г. был подписан Манифест об учреждении Государственной думы. В законе указывалось, что она формируется для предварительной разработки и обсуждения законопроектов, которые в дальнейшем должны поступать в Государственный совет. В избирательном законе, подписанном в тот же день, предусматривались выборы по трем куриям – от землевладельцев, городских жителей и крестьян, при этом рабочие вообще лишались избирательных прав. Выборы в эту Думу не состоялись, поскольку ее бойкотировало подавляющее большинство населения.     17 октября 1905 г. появился манифест, устанавливающий созыв законодательной Думы, 11 декабря 1905 г. в избирательный закон были внесены существенные изменения: предусматривались четыре избирательные курии (от землевладельцев, городского населения, крестьян и рабочих). Для всех курий выборы были многостепенными: для первых двух курий – двухстепенные, для рабочих – трехстепенные, для крестьян – четырехстепенные выборы. Женщины избирательных прав не имели.     При выборах в I Государственную думу большинство мест получила оппозиция самодержавия. В результате оппозиционная I Дума через 72 дня была досрочно распущена. Но после проведения выборов во II Думу обнаружилось, что она еще более оппозиционна самодержавию, чем предыдущая. 3 июня 1907 г. последовал высочайший Манифест о ее роспуске. Только выборы в III думу после изменения избирательного законодательства, дали желательный для царизма результат, поскольку большее число мест получили наиболее реакционные партии.     Был реорганизован Государственный совет, который стал выступать в качестве как бы второй палаты по отношению к Государственной думе. Половина Совета назначалась царем, другая половина была выборной. Выбирались в Государственный совет от губернских земских собраний представители имущих классов, а также представители духовенства, члены дворянских обществ.     Законопроект из Государственной думы поступал в Государственный совет, который мог при желании отклонить его. Если обе палаты были согласны с законопроектом, то окончательное решение принадлежало царю.     В целом создание Государственной думы было уступкой самодержавия под влиянием революции. Некоторые внешние признаки парламента у Думы имелись, однако никакими реальными полномочиями Дума не обладала: у правительства не было никакой ответственности перед Государственной думой, министры даже не обязаны были отвечать на запросы Думы. Император обладал правом издания «чрезвычайных» законов в обход Думы, которым нередко пользовался.    Общественный строй. Сдвиги в экономической и социальной структуре в начале ХХ в., новая политическая обстановка обусловили консолидацию и формирование трех определенных групп общества. К первой можно отнести правительственный лагерь, основной задачей которого являлось сохранение существующего самодержавного строя. Вторая группа включала в себя буржуазию и либеральных помещиков, которые добивались умеренной конституционной монархии. Третья – революционные демократы, целью которых являлось свержение самодержавия и установление демократической республики. Итогом оформления этих лагерей стало возникновение политических партий.     В годы первой русской революции возникла монархическая политическая партия – Союз русского народа. К правительственному лагерю примыкали многочисленные организации духовенства.     В 1905 г. окончательно сложился либерально-буржуазный лагерь. Вначале это выразилось в движении либеральной земской оппозиции, которая требовала от царизма уступок в виде весьма умеренной конституции. Однако на съезде земских и городских деятелей произошел раскол. Правое крыло съезда образовало партию октябристов, в которую вошли дельцы-капиталисты и крупные помещики, более левое – конституционно-демократическая партия (кадеты), куда входили представители преимущественно средней буржуазии.     На рубеже XX в. возникает социал-демократическая рабочая партия, вскоре расколовшаяся на большевиков и меньшевиков. В 1901 г. из остатков народнических организаций образовалась политическая партия так называемых социалистов-революционеров (эсеров), отражавшая в определенной мере интересы крестьянства, но в первую очередь его верхушки.     Аграрная реформа 1906 г. Председатель Совета министров П. А. Столыпин полагал, что революцию порождают недостатки социальных отношений в России, которые следует устранить. Главным из них он считал сельскую общину, тормозившую развитие капитализма в деревне. Основной идеей реформы было создание мощной прослойки кулачества.     Указ от 9 ноября 1906 г. устанавливал право любого крестьянина выйти из общины и потребовать в свою собственность земельный надел. Аграрное законодательство преследовало цель предоставить наиболее благоприятные условия для образования кулацких хозяйств. Важную часть реформы составила переселенческая политика: П. А. Столыпин хотел ослабить земельную нужду в Центральной России и Прибалтике. Было образовано широкое и добровольное переселение крестьян на государственные земли в восточных районах страны, однако переселение было организовано плохо, что существенно повлияло на снижение результатов.     В целом при осуществлении реформы не удалось достичь намеченных целей. Частичное разрушение крестьянской общины хотя и произошло, но достаточно широкого размаха оно не получило. Вместе с тем реформа способствовала процессу расслоения крестьянства, что привело в конечном счете к обострению классовой борьбы в дере

 

дополнить

 

В феврале 1917 г. в России началась вторая буржуазно-демократическая революция, итогом которой стало отречение Николая II от престола. Официально республика в России была провозглашена только 1 сентября 1917 г. Временным правительством, но окончательно решить этот вопрос предстояло Учредительному собранию.     Высшим органом государственного управления впредь до созыва Учредительного собрания стало Временное правительство. Функции и полномочия Временного правительства никем не определялись, фактически оно выполняло функции высшего органа государственной власти, в том числе законодательные.     Временное правительство считало себя преемником старой власти, хотя было создано соглашением между временным комитетом Государственной думы и Петроградским Советом рабочих и солдатских депутатов 2 марта 1917 г. Возглавил Временное правительство князь Львов, назначенный на эту должность царем задним числом одновременно с подписанием акта об отречении.     Положение Временного правительства на протяжении всего периода отличалось крайней неустойчивостью из-за частного изменения его состава.     Временное правительство, несмотря на стремление сохранить старую государственную машину, вынуждено было пойти на изменения государственного аппарата. Последовало упразднение Департамента полиции, Отдельного корпуса жандармов, охранных отделений, Особого присутствия Правительствующего сената, ликвидирована система политического сыска. Взамен Департамента полиции было создано Главное управление общественной полиции, ставшее затем Главным управлением по делам милиции. Были упразднены должности генерал-губернаторов, градоначальников, становых приставов, земских начальников, вместо них органами государственного управления стали губернские, городские и уездные комиссары Временного правительства.     Государственная дума и Государственный совет длительное время бездействовали, но были официально упразднены только 6 октября 1917 г.     Были учреждены Министерство труда, Министерство продовольствия и Министерство призрения. Учредились Экономический совет, Главный экономический комитет. В августе 1917 г. были упразднены Святейший Синод и должность обер-прокурора Синода, взамен возникло Министерство вероисповеданий.     Временное правительство не успело провести Учредительное собрание. Было лишь создано Особое совещание, подготовившее избирательный закон, и назначен срок выборов на ноябрь. 14 сентября 1917 г. было созвано Демократическое совещание, которое избрало постоянно действующий орган – Временный Совет Республики (Предпарламент) для осуществления контроля над деятельностью Временного правительства, однако реально этот орган не имел никакого значения.     На местах были созданы волостные земские собрания и управы, упраздняются волостные сходы и правления, а также волостные суды. Если население города превышало 150 тыс. человек, то учреждались районные думы и управы, руководили ими советы дум этих городов.

 

 

 

 

 

В ходе октябрьского восстания 1917 г. было низложено Временное правительство и ликвидирован Предпарламент, на смену пришли принципиально новые высшие органы власти и управления – Всероссийский съезд Советов, Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет, Совет Народных Комиссаров.     Верховным органом Советского государства, обладающим всей полнотой власти, стал Всероссийский съезд Советов. В промежутках между съездами их функции выполнялись Всероссийским Центральным Исполнительным Комитетом (ВЦИК), избираемым съездом. Высшим органом власти и общего управления стал Совет Народных Комиссаров, подотчетный Всероссийскому съезду Советов и ВЦИК. Высшими органами отраслевого управления в государстве стали народные комиссариаты, пришедшие на смену упраздненным министерствам Временного правительства.     Обращение II Всероссийского съезда Советов «Рабочим, солдатам и крестьянам!», провозгласившее образование Советского государства, было и его первым правовым актом.     В начальный период существования советского государства можно отметить три группы источников права: новые нормативные акты новой власти; дореволюционные нормативные документы, используемые в ограниченных пределах (Декрет о суде № 1 допустил ссылки «на законы свергнутых правительств»);в сфере отношений, не урегулированных никакими нормативными актами, в качестве специфического источника права выступает непосредственно революционное правосознание трудящихся масс: если правоприменяющие органы не могли опереться на правовую норму, они действовали так, как подсказывала им революционная совесть.     Необходимость ликвидировать правовой вакуум вынудила сделать круг законодательных органов достаточно широким. Нормативные акты высшей юридической силы принимали Всероссийские съезды Советов, Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет и Совет Народных Комиссаров. Конституция 1918 г. закрепила принцип множественности законодательных органов.     Правотворческую деятельность осуществляли      не только законодательные, но и другие органы Советского государства, в том числе наркоматы и местные Советы. В условиях нехватки нормативного материала акты народных комиссариатов иногда выполняли функции законов. Большое значение имели акты профсоюзных органов, особенно в области регулирования трудовых отношений. Они выступали наравне с актами государственных органов. Нормотворческую работу вели трудовые коллективы.     Советское право возникло как общероссийское, однако скоро правовая система усложнилась. С возникновением автономных республик возникало их собственное право, при этом признавалось действие общероссийского права.     Форма законодательных актов была различной: издавались обращения, декреты, постановления, декларации. Для первого периода советского права характерно издание законов по отдельным проблемам и отсутствие систематизированных актов.     Итоги преобразований первого периода истории Советского государства были зафиксированы в Основном Законе РСФСР, принятом в июле 1918 г. Первая советская Конституция обобщила (хотя и весьма небольшой) опыт государственного строительства.     Проекты комиссии ВЦИК и Наркомата юстиции были рассмотрены специальной комиссией ЦК РКП(б). На заседании V Всероссийского съезда Советов 4 июля 1918 г. была образована комиссия для рассмотрения проекта Конституции, который с некоторыми изменениями и дополнениями был принят съездом 10 июля 1918 г. 19 июля 1918 г. Основной Закон был опубликован в «Известиях ВЦИК» и с этого момента вступил в силу.     Конституция закрепила, что Российская Республика есть свободное социалистическое общество всех трудящихся России. Власть в ней принадлежит всему рабочему населению страны, объединенному в Советах.     Конституция допускала лишение эксплуататоров любых прав, если они используются в ущерб трудящимся. Избирательных прав лишались лица, прибегающие к наемному труду с целью извлечения прибыли, живущие на нетрудовые доходы, частные торговцы, торговые и коммерческие посредники; ограничивались их права на военную службу, на них возлагалось отправление военно-транспортных и военно-строительных обязанностей.     Конституция устанавливала равные права за гражданами независимо от их расовой и национальной принадлежности, при этом предусматривалось предоставление убежища иностранцам, преследуемым за политические и религиозные преступления. Косвенно устанавливался принцип равноправия полов, равноправия женщины с мужчиной. Предоставлялся широкий круг демократических свобод: свобода совести, свобода слова и печати, свобода собраний, свобода объединения во всякого рода союзы.     Конституция отразила соответствие правам граждан их обязанностей. Важнейшими обязанностями устанавливались всеобщая обязанность трудиться и всеобщая воинская обязанность.     В Конституции закреплялись основные принципы советской федерации. Так, Конституция закрепила возможность объединения в автономные областные союзы областей, отличающихся особым бытом и национальным составом. Закреплялся национально-территориальный принцип формирования Российской Федерации: членство в федерации строилось на основе выделения определенной территории, компактно населенной людьми той или иной национальности.     Определялась компетенция высших органов власти РСФСР. Высшими органами власти и общего управления являлись Всероссийский съезд Советов, ВЦИК и Совнарком. Конституция упоминала также о Президиуме ВЦИК, но правовое положение не раскрывала. Органами отраслевого управления согласно Конституции являлись народные комиссариаты.     Была зафиксирована и структура местных органов власти и управления, затрагивались взаимоотношения центральной власти с областными союзами.     Поскольку органы Советской власти всех степеней были выборными, в Конституции были закреплены основные принципы советской избирательной системы.

   

Образование СССР. Основными предпосылками образования СССР являлись угроза новой военной интервенции, экономическая изоляция страны, попытки дипломатического нажима Запада на советские республики, а также развитие федеративных отношений между независимыми советскими республиками.     В ноябре 1922 г. Политбюро ЦК РКП(б) одобрило «Основные пункты Конституции СССР», на базе которых были разработаны проекты Декларации и Договоры об образовании Союза ССР.     В декабре 1922 г. состоялись съезды Советов Закавказья, Украины, Белоруссии. На них были приняты постановления о необходимости создания СССР. После этого собрался X Всероссийский съезд Советов, которым было признано своевременное объединение четырех независимых республик в Союз Советских Социалистических Республик.     30 декабря 1922 г. открылся I съезд Советов Союза ССР, состоявший из представителей РСФСР, Украины, Белоруссии и Закавказья. Съезд утвердил Декларацию и Договор об образовании СССР, предварительно подписанные конференцией полномочных делегаций объединяющихся республик.     Декларация провозглашала образование СССР и определяла основные принципы объединения республик. Договор закреплял объединение РСФСР, УССР, БССР и ЗСФСР в одно союзное государство, определял систему высших органов власти и управления СССР, основные черты взаимоотношений органов Союза с органами республик, решал вопросы гражданства, бюджетных отношений, закреплял право выхода союзных республик из Союза. Устанавливалось, что утверждение, изменение и дополнение Договора могут производиться исключительно Съездом Советов Союза, указаний о возможности отмены, денонсации, аннулирования Договора в тексте не содержалось.     Конституция СССР. Принята ЦИК Союза 6 июля 1923 г., ратифицирована съездами Советов республик, окончательно утверждена II съездом Советов СССР в январе 1924 г.     Конституция СССР, по существу, заменила собой Союзный договор, окончательно закрепив идеи федерации союзных республик. В СССР сочетался суверенитет Союза с суверенными правами его членов.     Конституция определяла компетенцию Союза: общее управление народным хозяйством и его важнейшими отраслями, регулирование межреспубликанских отношений, организацию и руководство вооруженными силами, объявление войны и заключение мира, представительство в международных отношениях. К ведению Союза также относились: установление основ судоустройства и судопроизводства, основ гражданского и уголовного законодательства, установление основных законов о труде, общих начал в области народного просвещения, общих мер в области охраны народного здоровья, организацию общесоюзной статистики, право амнистии, разрешение споров между союзными республиками.     Большое внимание уделялось гарантиям прав членов Союза. Так, права союзного государства были перечислены исчерпывающе, права же членов Союза ничем не ограничивались, за исключением сфер, переданных союзному государству. Закреплялось также право свободного выхода из Союза.

 

стема органов союзной республик

Разработка новой конституции началась ещё в 1962 году, когда 25 апреля того года Верховный Совет СССР постановил выработать проект новой Конституции СССР и создал Конституционную комиссию в составе 97 человек. Председателем Конституционной комиссии был назначен Н. С. Хрущёв.    15 июня 1962 года на заседании Конституционной комиссии были обсуждены основные задачи по подготовке проекта новой Конституции и образовано 9 подкомиссий.  В августе 1964 года Конституционная комииссия завершила разработку проекта Конституции СССР и пояснительной записки к нему[2]. Этот проект состоял из 276 статей. Однако в дальнейшем он подвергся серьёзной переработке и в первоначальном виде утверждён не был.    11 декабря 1964 года председателем Конституционной комиссии стал Л. И. Брежнев.    19 декабря 1966 года согласно постановлению Верховного Совета, в состав Конституционной комиссии вошли 33 новых депутата взамен выбывших.    Рабочую группу по подготовке проекта Конституции возглавляли: с 1962 года Л. Ф. Ильичёв, с 1968 года — А. Н. Яковлев, с 1973 года — Б. Н. Пономарёв.    4-6 октября 1977 года состоялось слушание Конституции на заседаниях палат Верховного Совета. 7 октября состоялось заключительное совместное заседание палат Верховного Совета СССР, где в начале по разделам, а затем в целом Конституция была принята. В тот же день Верховный Совет СССР раздельным голосованием по палатам принял Декларацию Верховного Совета СССР о принятии и объявлении Конституции (Основного Закона) СССР, Закон СССР об объявлении дня принятия Конституции (Основного Закона) СССР всенародным праздником и Закон СССР о порядке введения в действие Конституции (Основного Закона) СССР.    8 октября новая Конституция СССР была опубликована во всех газетах страны.

С 1985 года, с приходом к власти Михаила Горбачёва, в СССР была объявлена политика перестройки, направленная на реформирование политической и экономической системы СССР. Однако в конечном итоге эта политика привела к углублению кризиса, распаду страны и переходу от социалистического строя к капитализму. В период 1988—1991 сильно увеличился товарный дефицит; впервые с 1947 года была введена карточная система. На территории СССР разгорелся ряд межнациональных конфликтов. Союзные республики вступили с центром в «войну суверенитетов», объявив о приоритете своих законов над союзными и прекратив отчисление налогов. 12 июня 1990 года Съезд народных депутатов РСФСР принял Декларацию о государственном суверенитете республики. Массовые демонстрации в Москве против ГКЧП  18 августа 1991 года консервативной частью руководства СССР была предпринята попытка спасения советского государственного строя. В историю эта попытка вошла под именем «Августовский путч», а инициативная группа как Государственный комитет по чрезвычайному положению в СССР. Его целями были: отстранение Горбачёва от власти, ограничение демократических преобразований 1990—1991 годов и предотвращение распада страны. Однако 21 августа ГКЧП ввиду массовых акций протеста отдал приказ о выводе войск из Москвы, что означало их фактический провал. В последующие дни ряд союзных республик провозгласил независимость, что предрешило судьбу СССР. 8 декабря 1991 года главы России, Украины и Белоруссии подписали Соглашение о создании Содружества Независимых Государств, в СМИ обычно именуемое Беловежским соглашением, в котором три республики, «как государства-учредители Союза ССР, подписавшие Союзный Договор 1922 года», констатировали, «что Союз ССР как субъект международного права и геополитическая реальность прекращает своё существование». До 25 декабря 1993 года Конституция СССР действовала на территории России согласно статье 4 Конституции Российской Федерации — России (РСФСР), однако начиная с провозглашения суверенитета республики в 1990 году конституция РСФСР противоречила конституции СССР.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

шпоры па мет. БЛ у СШ

. Метады даследавання.

Методыка выкладання літаратуры – педагагічная дысцыпліна, якая даследуе працэс навучання літаратуры з мэтаю выкарыстання яго заканамернасцей для далейшага павышэння эфектыўнасці адукацыі, выхавання і развіцця школьнікаў.

методыкі выкладання літаратуры з‘яўляецца працэс выхаваўчага навучання школьнікаў літаратуры як вучэбнаму прадмету і даследаванне заканамернасцей гэтага працэсу.

методыкі выкладання літаратуры як навукі:

*вызначэнне мэт, задач і зместу навучання літаратуры ў школе;

*адкрыццѐ заканамернасцей засваення літаратуры, якія не зводзяцца да літаратуразнаўчых або педагагічных і псіхалагічных заканамернасцей;

*вызначэнне прынцыпаў навучання літаратуры;

*пошук найбольш эфектыўных метадаў, прыѐмаў і формаў навучання літаратуры;

*вывучэнне метадычнай спадчыны;

*вывучэнне і навуковае асэнсаванне перадавога вопыту.

вывучае заканамернасці літаратурнага працэсу, ацэньвае мастацкія творы, вызначае іх эстэтычную вартасць і грамадскую каштоўнасць і такім чынам робіць уплыў на методыку навучання літаратуры.

вывучае заканамернасці вучэбнага працэсу, распрацоўвае агульную тэорыю і агульныя прынцыпы навучання. Не ведаючы асноў дыдактыкі, нельга арганізаваць належным чынам навучанне літаратуры, каб яно вырашала навучальныя, развіццѐвыя і выхаваўчыя задачы.

мае два бакі. Першы – псіхалогія навучання, разумовага развіцця вучняў і іх выхавання. Другі – псіхалогія мастацкай творчасці і мастацкага ўспрымання.

што вывучаць? як вывучаць? для чаго вывучаць?

, г. зн. якім павінен быць аптымальны адбор зместу і якая яго структура, якія творы, біяграфічны матэрыял, тэарэтычныя паняцці, крытычныя артыкулы неабходна ўключыць у школьную праграму, каб з найбольшым поспехам ажыццявіць мэты навучання.

, г.зн. якімі спосабамі найбольш эфектыўна ажыццяўляць вучэбную дзейнасць, якімі сродкамі і метадамі дасягаць аптымальных вынікаў у адукацыі, выхаванні і развіцці вучняў.

, г. зн. якія мэты неабходна і можна ставіць з улікам узроставых асаблівасцей вучняў і ў адпаведнасці з канкрэтнымі магчымасцямі школьнага курса.

– навукай аб прыгожым, аб ідэйнай сутнасці і формах прыгожага ў мастацкай творчасці. Літаратура як адзін з відаў мастацтва ў эстэтыцы разглядаецца з пункту гледжання яе вобразнага адлюстравання рэчаіснасці праз яе славеснае афармленне.

Зварот да пэўных гістарычных падзей дапамагае вучням ўбачыць у літаратурным творы вынік інтэлектуальнай працы пісьменніка пэўнай эпохі і адначасова з‘яву мастацкай творчасці, актуальную для сучаснага чытача. Нельга ўявіць урок літаратуры без гістарычнай даведкі пра час напісання твора, час, адлюстраваны ў творы, і гісторыю яго напісання. Паводле канцэпцыі літаратурнай адукацыі літаратура ў старшых класах вывучаецца на гістарычнай аснове.

філасофія, сацыялогія, культуралогія, этнаграфія, этыка, лінгвістыка.

Методыка як навука займаецца распрацоўкай праблем, мэт і задач выкладання, зместу і структуры курса літаратуры, метадаў навучання, а таксама падрыхтоўкай праграм, падручнікаў, вучэбных і наглядных дапаможнікаў, тэхнічных сродкаў навучання.

навуковага даследавання ў методыцы з‘яўляецца навучанне школьнікаў літаратуры як вучэбнаму прадмету.

настаўнікаў-практыкаў.

Прыступаючы да працы над абранай праблемай, навуковец-метадыст знаѐміцца з адпаведнай навуковай літаратурай, вызначае задачы даследавання, вывучае і абагульняе вопыт настаўнікаў.

, мэта якога ў выяўленні чытацкіх інтарэсаў вучняў, іх начытанасці, уменняў і навыкаў, ведання тэарэтычных паняццяў, агульнай літаратуразнаўчай падрыхтоўкі.

прадугледжвае выяўленне пэўных вынікаў у працэсе выкладання літаратуры ў адпаведнасці з вызначанай праблемай і гіпотэзай. У час назірання даследчык праводзіць лакальныя аднаразовыя зрэзы, вуснае або пісьмовае апытанне, праверку чытацкіх дзѐннікаў, міні-сачынні, вывучае школьную дакументацыю, пісьмовыя працы вучняў, што дае яму магчымасць атрымаць веды пра дасягненні і недахопы ў практыцы выкладання літаратуры.

у час якога навуковец-метадыст не толькі сочыць за вучэбным працэсам, як пры назіранні, але і свядома ўносіць у яго карэктывы, мэтанакіравана падключае новыя элементы ў змест, неабходныя сродкі і прыѐмы навучання. Вынікі метадычных даследаванняў падлягаюць матэматычнай і статыстычнай апрацоўцы, пацвярджаюцца навукова аформленай дакументацыяй.

 

таратура».

Беларуская літаратура ўведзена ў школьныя вучэбныя планы ў 1923 г. У наш час у агульнаадукацыйных установах вывучаецца як самастойны прадмет ў V–ХІ класах.

З яе дапамогай рэалізуецца асноўная мэта навучання і выхавання – «фарміраванне гарманічнай асобы, інтэлектуальна развітой, здольнай усведамляць ролю маралі, этыкі ў асабістым і грамадскім жыцці, адчуваць і ацэньваць прыгожае, дасканала валодаць мовай».

. Вывучэнне літаратуры як мастацтва слова прадугледжвае спасціжэнне твора ў адпаведнасці з яго эстэтычнай прыродай, г. зн. з улікам эмацыянальна-вобразнага ўспрыняцця, родавых і жанравых асаблівасцей, аўтарскай пазіцыі і індывідуальнага стылю пісьменніка, адзінства зместу і формы.

Беларуская літаратура ў школе – шматпланавы прадмет і мае складаную будову: яго састаўнымі часткамі з‘яўляюцца мастацкія творы, асновы тэорыі і гісторыі літаратуры, навуковыя і крытычныя артыкулы. Значнае месца ў школьным курсе беларускай літаратуры займае сістэма вусных і пісьмовых работ па развіцці маўлення і чытацкай культуры вучняў.

.

Творы мастацкай літаратуры маюць камунікатыўную прыроду, якая выяўляецца ў дыялогу паміж героямі, аўтарам і чытачом, паміж чытачамі, канкрэтнымі тэкстамі і мноствам кантэкстаў.

Літаратура больш за іншыя прадметы ўплывае на эмацыянальную сферу вучня і таму выконвае важную выхаваўчую функцыю, яна спрыяе фарміраванню асобы школьніка, яго духоўнага свету, светапогляду, светаразумення, становіцца для яго маральным падмуркам на ўсё астатняе жыццё.

Мастацкая літаратура здольная аказваць маральна-эстэтычнае ўздзеянне на чытача усімі сваімі кампанентамі. Найважнейшае значэнне ў гэтым плане мае вобраз станоўчага героя.

Менавіта станоўчыя героі літаратуры, эмацыянальна ўплываючы на школьнікаў, абуджаюць у іх лепшыя якасці, навучаюць жыццю, выхоўваюць з іх сапраўдных змагароў за праўду і справядлівасць.

Вялікія магчымасці для маральна-эстэтычнага выхавання вучняў адкрываюцца на ўроку літаратуры пры аналізе адмоўнага героя. Нельга поўнасцю зразумець прыгожае, не спазнаўшы агіднае.

Своеасаблівую магчымасць маральна-эстэтычнага ўздзеяння на чытача ўтрымлівае ў сабе мова твора мастацкай літаратуры. Мова мастацкай літаратуры як узор прыгожай мовы робіць уплыў на агульнае развіццё чытача, а таксама спрыяе фарміраванню камунікатыўных якасцей, умення гаварыць правільна і прыгожа.

Літаратура развівае асобу, ўзбагачае яго інтэлектуальны і эмацыянальны свет.

З‘яўляючыся самастойным і вельмі спецыфічным прадметам ў школе, беларуская літаратура не ізалявана ад іншых дысцыплін, а цесна звязана з імі, асабліва з рускай літаратурай, з дысцыплінамі эстэтычнага (музыка, выяўленчае мастацтва) і грамадазнаўчага (беларуская мова, гісторыя) цыклаў.

Адукацыйны стандарт па беларускай літаратуры

Адукацыйны стандарт – гэта нарматыўны дакумент, які ўключае ў сябе сістэму патрабаванняў да асноўных параметраў адукацыі, устанаўлівае адпаведны ўзровень адукацыі, які прымаецца ў якасці дзяржаўнай нормы адукаванасці асобы.

У структуру адукацыйнага стандарта агульнай сярэдняй адукацыі ўваходзяць адукацыйныя стандарты па прадметах.

Створаны на аснове адукацыйнага стандарта агульнай сярэдняй адукацыі і канцэпцыі прадмета «Беларуская літаратура», адукацыйны стандарт прадмета «Беларуская літаратура» (І –ХІ класы) акрэслівае мэту і задачы вывучэння прадмета, вызначае змест літаратурнай адукацыі і патрабаванні да ўзроўню падрыхтоўкі вучняў па беларускай літаратуры на розных ступенях агульнай сярэдняй адукацыі.

Беларуская літаратура як вучэбны прадмет вывучаецца з І па ХІ клас ва ўсіх агульнаадукацыйных установах з беларускай і рускай мовамі навучання.

Разам з тым, на І ступені (І – ІV класы) на вывучэнне беларускай літаратуры ва ўстановах адукацыі з беларускай мовай навучання адводзіцца 3 гадзіны ў тыдзень, а з рускай мовай навучання – толькі 1. З ўлікам гэтай розніцы стандартам вызначаны і неаднолькавая задачы вывучэння прадмета на І ступені адукацыі.

Перад настаўнікам І – ІV класаў з рускай мовай навучання ставяцца задачы, накіраваныя на выпрацоўку ў вучняў маўленчых навыкаў па-беларуску, развіццѐ цікавасці да беларускай кнігі і фарміраванне першапачатковых чытацкіх уменняў і ведаў, неабходных для належнага ўспрымання беларускай мастацкай літаратуры. У беларускамоўных адукацыйных установах у адпаведнасці са стандартам настаўнік павінен скіраваць сваю працу з вучнямі гэтага ж узросту на выкананне больш складаных задач, сярод якіх – пашырэнне кола чытання, фарміраванне вобразных уяўленняў, развіццѐ вобразнага і крытычнага мыслення, літаратурна-творчых здольнасцяў і інш.

Рознымі задачамі навучання на І ступені абумоўлены і адметны змест навучання (веды і ўяўленні пра літаратурныя з‘явы, чытацкія ўменні).

У V – ХІ класах ва ўсіх агульнаадукацыйных установах з беларускай і рускай мовамі навучання вывучаецца сістэматычны курс беларускай літаратуры з аднолькавымі задачамі навучання, зместам, патрабаваннямі да літаратурнай падрыхтоўкі вучняў і аднолькавай колькасцю адведзенага для гэтай мэты вучэбнага часу.

Асноўнымі задачамі навучання беларускай літаратуры на другой ступені (V – ІХ класы) з‘яўляецца развіццѐ дыферэнцыраванага ўспрымання літаратурных твораў, вывучэнне твораў айчыннай літаратуры ў кантэксце сусветнай, сістэматызацыя ведаў пра літаратуру як цэласнасць, фарміраванне культуралагічнай і камунікатыўнай кампетэнцый. На ІІІ ступені навучання (Х – ХІ класы) вызначаныя для папярэдняй ступені задачы ўскладняюцца і ставяцца новыя – фарміраванне ў вучняў ведаў і ўменняў, якія забяспечваюць самастойнае засваенне мастацка-эстэтычных каштоўнасцей, развіццѐ ўяўленняў пра літаратуру як сацыякультурны феномен і да т.п..

г.д.

г.д. Акрамя гэтага ў змест навучання літаратуры на гэтай ступені ўключаны гісторыка-літаратурныя веды, у склад якіх уваходзяць звесткі пра жыццѐвы і творчы шлях пісьменнікаў, творчасць якіх вывучаецца манаграфічна, звесткі пра творчую гісторыю найбольш значных твораў, уяўленне пра літаратурны працэс як частку агульнакультурнага.

У заключным раздзеле стандарта сфармуляваны патрабаванні да ўзроўню падрыхтоўкі вучняў (веды, уменні, навыкі) за перыяд навучання на ўзроўнях агульнай базавай і агульнай сярэдняй адукацыі.

 

.

КАНЦЭПЦЫЯ РЭФАРМАВАННЯ ЛІТАРАТУРНАЙ АДУКАЦЫІ

(аўтары М.А. Лазарук, В.А. Каваленка, В.У. Івашын, І.В. Шаблоўская, В.Я. Ляшук, Я.В. Перавозная, А.У. Рагуля, М.С. Крот, А.А. Майсейчык, Т.Ф. Мушынская.

У 1996 годзе выйшла асобнай брашурай пад рэдакцыяй М.А. Лазарука і В.У. Івашына.

Канцэпцыя літаратурнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь была прынята ў 1996 г. Асноўныя палажэнні канцэпцыі застаюцца актуальнымі і метадалагічна абгрунтаванымі для сучасных агульнаадукацыйных і вышэйшых навучальных устаноў.

У лік галоўных задач літаратурнай адукацыі уваходзяць: развіццё цікавасці вучняў як да літаратуры, так і да мастацтва ў цэлым; арганізацыя чытання літаратурных твораў; атрыманне ведаў і ўменняў, якія даюць магчымасць навучэнцам успрымаць, разумець і засвойваць з‘явы мастацкай літаратуры; далучэнне школьнікаў да самастойнай творчай дзейнасці; развіццѐ моўнай культуры.

Умовы, якія склаліся ў Рэспубліцы Беларусь пасля набыцця ёю суверэнітэту, запатрабавалі абнаўлення метадалогіі ў сістэме літаратурнай адукацыі – не толькі пераасэнсавання агульнавядомых дыдактычных прынцыпаў (даступнасці, сістэмнасці, нагляднасці, паслядоўнасці, пераемнасці), але і замацавання новых – дэмакратызацыі і гуманізацыі, арыентацыі на агульначалавечыя і нацыянальныя духоўныя каштоўнасці, творчага характару навучання, дыферэнцаванага і індывідуальна-асабовага падыходу да навучэнцаў, бесперапыннасці і пераемнасці працэсу навучання.

прадугледжвае новыя падыходы да ролі вучня ў адукацыйным працэсе, паварот навучання да ―чалавечага ў чалавеку‖. Гэты прынцып патрабуе бачыць у вучню найперш асобу, якая мае свае погляды на з‘явы рэчаіснасці і імкнецца да самасцвярджэння ў самых разнастайных відах дзейнасці.

робіць прыярытэтным агульначалавечае. Разам з тым гэты прынцып не адхіляе народнае, нацыянальнае, беларускае, не ставіць яго на другі план, а наадварот ўздымае нацыянальнае на больш высокі ўзровень: менавіта праз нацыянальнае праяўляецца агульначалавечае. Нацыянальнае і агульначалавечае цесна ўзаемазвязаны, і таму беларуская літаратура павінна вывучацца як частка нацыянальнай і агульначалавечай культуры.

літаратуры прадугледжвае фарміраванне ў вучняў уменняў і навыкаў не толькі адэкватна ўспрымаць і інтэрпрэтаваць літаратурныя з'явы, але і праяўляць элементы даследавання, развіваць здольнасці ўласнай мастацкай творчасці.

забяспечвае адзінства літаратурнай адукацыі на ўсіх яе ступенях – ад дзіцячага сада да выпускнога класа і далей падрыхтоўка настаўнікаў у ВНУ і іх перападрыхтоўка ва ўстановах паслядыпломнай адукацыі.

, што прадугледжвае асабліва ў старшых класах своеасаблівую інтэграцыю літаратуры як вучэбнага прадмета (пераемнасць літаратурных эпох, кірункаў, мастацкіх стыляў, сінхронная падача гісторыка-тэарэтычных ведаў у курсе беларускай і рускай літаратур).

Канцэпцыя прадугледжвае і тэкстуальнае вывучэнне асобных твораў замежнай класікі ў перакладзе на беларускую мову. Для выяўлення літаратурных узаемасувязей можа быць выкарыстаны параўнальна-тыпалагічны падыход да адпаведных з‘яў у літаратуры.

эстэтычнага цыкла і грамадазнаўчымі дысцыплінамі.

прапаноўваецца звяртацца да тых метадаў і прыѐмаў, якія стымулююць працу па засваенні тэксту з улікам жанравых і стылѐвых асаблівасцей твора на эмацыянальна-вобразным узроўні, спрыяюць развіццю творчай фантазіі, актывізуюць маўленчую дзейнасць вучняў (чытанне, услухоўванне, каменціраванне прачытанага тэксту на даступным ўзроўні, творчасць і сатворчасць з пісьменнікам).

У старшых класах рэкамендуецца выкарыстоўваць пераважна літаратуразнаўчыя падыходы, якія дазваляюць асэнсаваць твор на навуковай аснове ў адзінстве зместу і формы і на канцэптуальным узроўні. У настаўніка абавязкова павінна быць літаратуразнаўчая канцэпцыя канкрэтнай тэмы, на аснове якой ствараецца канцэпцыя метадычная. Галоўнымі становяцца метады, якія маюць эўрыстычную або даследчую скіраванасць (эўрыстычная гутарка, дыспут, самастойная праца).

Асноўнай формай па-ранейшаму застаецца ўрок. У сваю чаргу канцэпцыя важнае значэнне надае факультатыўным заняткам, мэта якіх у сярэдніх класах – абудзіць цікавасць вучняў да мастацтва слова, фарміраваць у іх эстэтычны густ, развіваць творчыя здольнасці, у старшых – у першую чаргу паглыбіць і пашырыць асноўны курс літаратуры. Не абыдзена ўвагай і пазакласная праца па літаратуры, асноўнымі формамі якой з‘яўляюцца гурткі, аб‘яднанні, літаратурна-краязнаўчыя музеі, гасцёўні і нш.

У адпаведнасці прынцыпу бесперапыннасці ў канцэпцыі былі вызначаны этапы літаратурнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь: дашкольны перыяд, этап базавага школьнага навучання, поўная сярэдняя адукацыя ва ўстановах розных тыпаў, вышэйшая адукацыя, перападрыхтоўка і самаадукацыя. Школьны перыяд навучання літаратуры ў базавай школе складаўся з некалькіх ступеняў: пачатковая (І – ІУ класы), сярэдняя ступень (У – УІІІ класы), старэйшая ступень (ІХ– Х класы).

У адпаведнасці з Дэкрэтам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 15 ад 17 ліпеня 2008 г. «Аб асобных пытаннях агульнай сярэдняй адукацыі», які ўстанавіў 9-гадовы тэрмін атрымання базавай адукацыі і 11-гадовы – сярэдняй, у цяперашні час агульная сярэдняя адукацыя Беларусі з‘яўляецца трохступеневай (І ступень – 4 гады, ІІ – 5, ІІІ – 2). Вывучэнне вучэбных прадметаў ва ўсіх агульнаадукацыйных установах ажыццяўляецца на базавым узроўні. Вывучаць асобныя вучэбныя прадметы на павышаным узроўні вучні могуць на факультатыўных занятках.

 

.

На аснове Канцэпцыі літаратурнай адукацыі і з улікам дасягненняў метадычнай навукі і педагагічнага вопыту ў постсавецкі перыяд у 2009 г. была распрацавана і зацверджана Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь Канцэпцыя вучэбнага прадмета «Беларуская літаратура».

Ва ўводзінах да Канцэпцыі даецца агульная характарыстыка беларускай літаратуры як вучэбнага прадмета сацыяльна-гуманітарнага цыкла – паказана яе спецыфіка, сувязь з іншымі гуманітарнымі дысцыплінамі, вызначаны функцыі літаратуры ў навучальным працэсе. Літаратура прадстаўлена як крыніца чалавеказнаўства і грамадазнаўства, як найважнейшы сродак выхавання і развіцця моўнай культуры вучняў. Акрэслены агульныя мэты і задачы навучання беларускай літаратуры ў агульнаадукацыйных установах.

.

прадугледжвае, што асноўным кампанентам зместу літаратурнай адукацыі з‘яўляюцца высокамастацкія творы нацыянальнай класікі і лепшыя творы сучасных пісьменнікаў, якія вывучаюцца ў кантэксце класічных твораў літаратуры народаў свету.

ведаў па літаратуры, асноўнымі уменнямі і навыкамі і на фарміраванне ў школьнікаў чытацкай і камунікатыўнай культуры.

– наступны прынцып пабудовы курса беларускай літаратуры ў агульнаадукацыйных установах. Ён патрабуе ўвядзення ў школьную праграму тых твораў, якая найбольш адпавядаюць інтарэсам як канкрэтнага вучня, так і грамадства ў цэлым, ўздымаюць актуальныя сацыяльныя і маральна-этычныя праблемы, спрыяюць развіццю вуснага і пісьмовага маўлення вучняў.

які арыентуе настаўніка і вучня на ўспрыманне «цэласнай карціны свету і чалавека ў ім».

забяспечвае фарміраванне ў вучняў цэласнага ўяўлення пра беларускую літаратуру: ідэйна-мастацкае багацце, тэматычную і родава-жанравую разнастайнасць твораў, этапы гістарычнага развіцця, асноўныя звесткі па тэорыі.

прадугледжваецца выкарыстанне мясцовага матэрыялу на ўроках літаратуры, а таксама актывізацыя літаратурнага краязнаўства на факультатыўных і пазакласных занятках.

Названы прынцып патрабуе пры адборы і аналізе літаратурных тэкстаў улічваць узрост вучняў, іх інтэлектуальныя магчымасці і здольнасць навучэнцаў засвойваць вучэбны матэрыял.

прынцыпам адпаведнасці задачам выхавання і развіцця асобы вучня.

азначае, што пры вывучэнні літаратурнага твора настаўнік павінен зыходзіць з пазіцый мастацкай цэласнасці, вобразна-выяўленчай арыгінальнасці, разумення асноўных эстэтычных катэгорый і тэрмінаў, мець на ўвазе, што спасціжэнне мастацкай літаратуры спрыяе фарміраванню эстэтычнага густу, выклікае эмацыянальныя перажыванні і пачуццё асалоды.

, які, паводле канцэпцыі, павінен стаць ключавым пры разглядзе мастацкага твора на ўроку літаратуры.

Вывучэнне беларускай літаратуры звязваецца з агульнай характарыстыкай гістарычнай эпохі, творчага шляху пісьменнікаў, іх укладу ў літаратуру адпаведнага часу.

, які забяспечвае сістэмнае вывучэнне вучэбнага прадмета. Адзначаны прынцып рэалізуецца праз параўнальна-тыпалагічны падыход да літаратурных з‘яў і выяўленне асацыятыўнай сувязі паміж беларускай і рускай літаратурамі. Ён дапамагае сфарміраваць у вучняў разуменне адметнасці роднага мастацтва слова ў сусветным літаратурным працэсе. Прынцып міжпрадметных сувязяў прадугледжвае таксама актывізацыю сувязяў беларускай літаратуры з іншымі прадметамі сацыяльна-гуманітарнага цыкла («Беларуская мова», «Замежная мова», «Гісторыя», «Грамадазнаўства», «Музыка», «Выяўленчае мастацтва»).

спрыяе павышэнню маўленчай і чытацкай культуры вучняў, з‘яўляецца вызначальным у іх агульнай культурна-філалагічнай падрыхтоўцы.

.

Паводле канцэпцыі, акрэсленая агульная накіраванасць вывучэння літаратуры ў агульнаадукацыйных установах рэалізуецца пры выкананні наступных патрабаванняў:

 шырокае знаёмства з творамі беларускай літаратуры і з класічнымі ўзорамі замежнага славеснага мастацтва;

 начытанасць;

 глыбокае засваенне ідэйна-мастацкага зместу твораў, уведзеных у вучэбную праграму, і уменне аналізаваць тэкст і ацэньваць яго эстэтычную каштоўнасць;

 засваенне асноўных эстэтычных катэгорый (прыгожае, узвышанае, гераічнае, трагічнае, камічнае, агіднае) і уменне з іх дапамогай ацэньваць творы мастацкай літаратуры;

 веданне асноўных этапаў, ідэйных і мастацкіх напрамкаў у гістарычным развіцці літаратуры;

 развітасць творчых здольнасцей і ўменняў;

 валоданне мовай, маўленчымі ўменнямі і навыкамі.

.

Канцэпцыя вылучае 3 ступені літаратурнай адукацыі ў агульнаадукацыйных установах і дае характарыстыку кожнай з іх:

І ступень (І – ІV класы);

ІІ ступень (V– ІХ класы);

ІІІ ступень (Х – ХІ класы).

Як самастойная вучэбная дысцыпліна беларуская літаратура вывучаецца ў агульнаадукацыйных установах з V класа. У залежнасці ад ступені літаратурнай адукацыі вызначаецца яе змест.

Творы мастацкай літаратуры, якія вывучаюцца на ІІ і ІІІ ступенях агульнай сярэдняй адукацыі, у V – VІ класах згрупаваны па тэматычным прынцыпе і па родава-жанравым – у VІІ – VІІІ класах. Для кожнага з названых класаў у праграму ўключаны 3 спісы твораў.

, гэта абавязковы мінімум твораў, якія падлягаюць падрабязнаму вывучэнню з захаваннем усіх яго этапаў.

, яны не вывучаюцца падрабязна, а толькі прачытваюцца, самастойна аналізуюцца і пры неабходнасці абмяркоўваюцца на ўроку ў сувязі з аналізам твораў для абавязковага вывучэння.

, што можна выкарыстаць ў час індывідуальнай працы з вучнямі і пры падрыхтоўцы да пазакласных мерапрыемстваў.

Другі і трэці спісы па жаданні вучняў або настаўніка могуць папаўняцца іншымі творамі.

У канцэпцыі змешчаны патрабаванні да ведаў і ўменняў вучняў, якія заканчваюць VІІІ клас.

Адметнасць зместу пабудовы зместу навучання літаратуры ў ІХ класе ў тым, што ў аснову яго канструявання пакладзены гісторыка-храналагічны прынцып, які дазваляе вучням атрымаць веды пра развіццѐ беларускай літаратуры ад старажытнасці да першай трэці ХХ ст. Гэта пераходны перыяд да заключнага этапу ў літаратурнай адукацыі.

У ІХ класе галоўная ўвага засяроджваецца на значных у мастацкіх адносінах творах розных эпох, якія вывучаюцца ў кантэксце гістарычных умоў і ва ўзаемасувязі з фактамі біяграфіі пісьменніка.

) названы творы, прызначаныя для пашырэння кола чытацкіх інтарэсаў вучняў.

. Ад вучняў патрабуецца не толькі даваць правільную ацэнку твораў, але і характарызаваць іх у гісторыка-культурным кантэксце, умець суадносіць набыткі беларускай літаратуры з мастацкімі напрамкамі і асноўнымі этапамі развіцця сусветнай літаратуры.

Вялікае значэнне ў Х – ХІ класах надаецца аглядавым і манаграфічным тэмам, якія спрыяюць засваенню вучнямі асноўных тэарэтыка-літаратурных паняццяў, фарміраванню ў іх чытацкіх уменняў і навыкаў і забяспечваюць сістэмнасць літаратурнай адукацыі ў цэлым.

У канцэпцыі змешчаны абагульняючыя патрабаванні да ведаў і ўменняў, якія вучні павінны набыць ў выніку ўсяго перыяду вывучэння беларускай літаратуры ў агульнаадукацыйнай установе.

ўні, клубы, літаратурныя і краязнаўчыя музеі).

.

 

структура.

КАНЦЭПЦЫЯ РЭФАРМАВАННЯ ЛІТАРАТУРНАЙ АДУКАЦЫІ

(аўтары М.А. Лазарук, В.А. Каваленка, В.У. Івашын, І.В. Шаблоўская, В.Я. Ляшук, Я.В. Перавозная, А.У. Рагуля, М.С. Крот, А.А. Майсейчык, Т.Ф. Мушынская.

У 1996 годзе выйшла асобнай брашурай пад рэдакцыяй М.А. Лазарука і В.У. Івашына.

Сёння асабліва актуалізуецца роля літаратуры ў нацыянальным адраджэнні, у агульнай перабудове школы, гуманізацыі і гуманітарызацыі навучання, фарміраванні духоўна багатай асобы, зарыентаванай на агульначалавечыя, гуманістычныя каштоўнасці, на жыватворныя традыцыі нацыянальнай культуры. Выключнае значэнне літаратуры ў адаптацыі асобы да змен у жыцці, розных форм жыццядзейнасці грамадства, дзейснага і творчага ўдзелу ў гэтых працэсах і ў канчатковым выніку ўдзелу ва ўзнаўленні і развіцці духоўнай культуры свайго народа.

Такая агульная ўстаноўка арыентуе літаратурнае навучанне на далучэнне вучняў да найвялікшых каштоўнасцей нацыянальнай і сусветнай літаратуры. Зыходзячы з агульнай мэты, школа павінна забяспечыць рэалізацыю канкрэтных задач: развіваць цікавасць навучэнцаў да мастацтва, патрэбу ў пастаянных кантактах не толькі з творамі літаратуры, але і іншымі мастацтвамі, якая б заставалася дзейснай на працягу ўсяго жыцця. пастаянна падтрымлівалася ў працэсе непарыўнай адукацыі і самаадукацыі. У задачы курса літаратуры ўваходзіць арганізацыя чытання мастацкіх твораў, набыццё ведаў і ўменняў, у тым ліку па тэорыі літаратуры, якія забяспечваюць успрыманне, глыбокае разуменне і засваенне літаратурных твораў, развіццё вобразнага мыслення, уключэнне вучняў у творчую самастойную дзейнасць, арыентаваную на развіццё і самарэалізацыю асобы, выхаванне інтэлектуальнай і эмацыянальнай чуллівасці (рэфлексіі) на з'явы мастацтва, развіццё моўнай культуры.

Важнейшымі паказчыкамі рэалізацыі мэтаў і задач літаратурнай адукацыі з'яўляюцца:

– шырыня чытацкіх інтарэсаў, начытанасць школьнікаў; рознабаковасць, сістэмнасць і накіраванасць чытання;

– глыбіня засваення ідэйна-мастацкага зместу твораў, уменне самастойна аналізаваць і ацэньваць іх значэнне;

– дастаткова высокі ўзровень тэарэтыка-гістарычных ведаў па літаратуры;

– якасць моўных уменняў і навыкаў.

Структура літаратурнага навучання грунтуецца на прынцыпе бесперапыннай адукацыі, якая пачынаецца з дашкольнага ўзросту і ахоплівае ўсё жыццё чалавека, уключаючы ў сябе: 1) дашкольны перыяд, 2) этап базавага школьнага навучання, куды ўваходзяць: а) пачатковая ступень (І-IV класы), б) сярэдняя ступень (V-VIII класы), в) старэйшая ступень (ІХ-Х класы); 3) поўная сярэдняя адукацыя, якую атрымліваюць вучні XI-XII класаў агульнаадукацыйнай школы і гімназій, а таксама навучэнцы сярэдніх спецыяльных устаноў (ліцэяў, педвучылішчаў, каледжаў); 4) вышэйшая адукацыя – ва універсітэтах, педінстытутах і іншых гуманітарных ВНУ; 5) перападрыхтоўка настаўнікаў і іншых працаўнікоў асветы і культуры, а таксама літаратурная самаадукацыя і самавыхаванне.

Дашкольнае звяно ў дзеючай сістэме літаратурнай адукацыі яўна недаацэньвалася, таму і не вылучалася як асобная ступень, не асэнсоўвалася ў гэтым аспекце. У той жа час яно з'яўляецца надзвычай важным этапам. Далучэнне дзяцей да мастацкага слова павінна адбывацца амаль адразу пасля нараджэння, як гэта і рабілася стагоддзямі ва ўсіх народаў свету, праз калыханкі, пацешкі, песенькі, казкі. У аснову літаратурнага навучання і выхавання дзяцей у дашкольных дзіцячых установах трэба пакласці вопыт народнай педагогікі, дзе натуральна спалучаліся разумовае, маральнае, эстэтычнае, фізічнае выхаванне, развіццё мовы.

Для дасягнення мэт літаратурнай адукацыі недастаткова выкарыстоўваўся і першы этап школьнага навучання (І-ІV класы).

Арганічнае асэнсаванне гэтага этапа як паўнацэннага ў непарыўным працэсе літаратурнай адукацыі мае надзвычай важнае значэнне. У задачы пачатковай ступені ўваходзяць: развіццё любві і цікавасці да кнігі, захопленасці чытаннем, навучанне майстэрству чытання і расказвання, развіццё фантазіі, эмацыянальнай чуйнасці, літаратурных здольнасцей, моўнай культуры (вуснай і пісьмовай). У пачатковых класах павінны быць сфарміраваны адносіны да літаратурнага твора як да мастацкай з'явы з патрабаваннямі, характэрнымі менавіта для прадметаў мастацка-эстэтычнага цыкла. Актуальныя і мэтазгодныя тут першыя намаганні ўвесці дзяцей у паняційны апарат літаратурнага навучання; ужо на гэтым этапе дзеці здольны практычна засвоіць значэнне такіх слоў, як пісьменнік, мастак, казка, песня, верш, апавяданне, загадка, лічылка, загаловак і інш. У адпаведнасці з беларускім календаром уводзяцца таксама творы, якія звязаны з народнымі святамі, абрадамі, гаспадарчымі клопатамі людзей.

Важнай задачай гэтага этапа з'яўляецца стварэнне інтэграваных прадметаў, У гэтым святле асаблівая ўвага павінна быць звернута на адзінства моўна-літаратурнага навучання.

(для супастаўлення, параўнання) уключаюцца таксама творы публіцыстыкі, матэрыялы навуковага характару. Пры падборы твораў улічваецца асаблівая цікавасць школьнікаў гэтага ўзросту да праблем сучаснасці, да займальнага і гераічнага, незвычайнага, да прыгодніцкай, фантастычнай літаратуры, да такіх твораў, дзе на першым плане сітуацыя маральнага выбару, учынак героя, матывы яго паводзін, г.зн. тое, што спрыяе этычна-псіхалагічнаму самапазнанню чалавека. Асаблівую ўвагу патрэбна ўдзяляць і творам, дзе раскрываецца гармонія ўзаемаадносін чалавека з навакольным светам (фальклорная проза, эпічная паэзія, адпаведныя творы пра юных герояў, г.зн. літаратура з выражанай аксіялагічнай функцыяй), а таксама творы пра гістарычны шлях свайго народа і яго найвыдатнейшых герояў.

У V класе, пераходным ад пачатковай да сярэдняй ступені, працягваюцца намаганні па развіццю цікавасці да чытання з увагай да мастацкіх асаблівасцей твораў як фальклорных, так і літаратурных, важнае месца займае даступнае вучням азнаямленне са структурай твора (тэма, герой, сюжэт), работа над мастацкім словам, яго мнагазначнасцю, эмацыянальнай напоўненасцю (метафара, параўнанне, эпітэт і іх роля ў тэксце твора).

У наступных (V-VIII) класах гэта работа паглыбляецца і ідзе ў праблемным ракурсе. Для кожнага класа вызначаецца свой пэўны мастацка-эстэтычны аспект разгляду літаратуры, які і абумоўлівае структуру праграмы, яе вядучую праблему, адбор і цыклізацыю матэрыялу, наменклатуру літаратурна-тэарэтычных паняццяў для засваення вучнямі. Вывучэнне літаратурных твораў такім чынам набывае мэтанакіраваны, сістэмны характар. У якасці вядучых аспектаў выбіраюцца такія катэгорыя паэтыкі, якія, будучы дастаткова канкрэтнымі, цікавымі і даступнымі для вучняў, разам з тым не абмяжоўваюць «поле агляду» літаратуры, даюць магчымасць бачыць яе ўсю як цэласнасць. У VІ класе, напрыклад, у якасці такога аспекту выступае падзел літаратуры на дзве асноўныя разнавіднасці – паэзію і прозу, у VII – родава-жанравыя асаблівасці мастацкіх твораў.

У сярэднім звяне шырока практыкуецца параўнальны спосаб разгляду твораў і іх структурных кампанентаў.

Сярод важных відаў навучальнай дзейнасці застаецца літаратурная творчасць вучняў (дэкламацыя паэтычных твораў, вуснае маляванне, ілюстраванне, складанне казак, вершаў, сачыненне па прыказках і г.д.) Важнае значэнне мае выкарыстанне ў працэсе вучобы твораў іншых відаў мастацтва.

У адпаведнасці з вызначэннем базавай (асноўнай) адукацыі як 10-гадовай ІХ-Х класы ўтвараюць асобную, заключную ступень базавай адукацыі са сваім адметным прынцыпам канструявання зместу – гісторыка-храналагічным і адпаведнымі патрабаваннямі да літаратурнага развіцця вучняў. У суадносінах з наступнай ступенню, г.зн. ХІ-ХІІ класамі, гэты этап-канцэнтр будзе выступаць, такім чынам, і як пераходны да больш глыбокага вывучэння прадмета на гісторыка-літаратурнай аснове. Па беларускай літаратуры размеркаванне матэрыялу ўяўляецца такім: IX клас – перыяд ад старажытнасці да канца 10-х гадоў XX ст. прадстаўлены самымі выдатнымі творамі і пісьменнікамі, невялікімі аглядамі ў форме, даступнай гэтаму ўзросту; X клас – 20-90-я гг. XX ст.

заключных ступенях літаратурнага навучання ва ўсіх яго формах значна ўзрастае патрэба ў мастацка-філасофскім асэнсаванні яго гістарычнага шляху, культурнага развіцця народа, ролі выдатных дзеячаў культуры, мастацтва. Таму вывучэнне літаратуры непасрэдна звязваецца з цэласнай характарыстыкай гістарычных эпох, творчага шляху пісьменнікаў, іх укладу ў развіццё літаратуры і культуры свайго часу. У выніку ўзбагачаецца ўяўленне вучняў аб дачыненні чалавека да грамадскага жыцця, асэнсоўваецца роля свайго народа ў тварэнні не толькі нацыянальнай, але і сусветнай культуры.

У адпаведнасці са зменамі ў структуры, змесце і задачах навучання ў базавым і старэйшым звяне поўнай сярэдняй школы ўдакладняецца і пераасэнсоўваецца сістэма літаратуразнаўчых ведаў. 3 мэтай іх замацавання і забеспячэння цэласнага ўяўлення аб асаблівасцях літаратуры і яе развіцці ў канцы X класа веды па тэорыі літаратуры абагульняюцца на некалькіх заключных уроках.

 

таратуры.

– нарматыўны дакумент, які вызначае па кожным прадмеце змест і аб‘ём ведаў, якія неабходна засвоіць, а таксама змест раздзелаў і тэм з размеркаваннем іх па гадах навучання. Праграма для агульнаадукацыйных устаноў зацвярджаецца Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь.

Праграма суправаджаецца тлумачальнай запіскай, у якой вызначаюцца мэты і задачы навучання прадмету, характарызуецца структура праграмы, паслядоўнасць вывучэння матэрыялу, асаблівасці метадаў і форм навучання.

Сучасная праграма па беларускай літаратуры для агульнаадукацыйных устаноў складзена на аснове канцэпцыі і адукацыйнага стандарта вучэбнага прадмета. Яе змест і структура грунтуюцца на прынцыпах дэмакратызацыі і гуманізацыі навучання, арыентацыі на агульначалавечыя і нацыянальныя каштоўнасці, творчы характар засваення прадмета, пераемнасць і бесперапыннасць працэсу літаратурнай адукацыі.

Галоўным аб‘ектам увагі на ўроках беларускай літаратуры ўсіх ступеняў сярэдняй адукацыі з‘яўляюцца творы беларускіх аўтараў, якія вывучаюцца на фоне літаратуры народаў свету.

У аснову структуравання зместу сучасных праграм па беларускай літаратуры для V – VІ класаў пакладзены тэматычны прынцып, а для VІІ – VІІІ класаў – родава-жанравы падыход. У IX—XІ класах змест літаратурнай адукацыі пабудаваны на гісторыка-храналагічнай аснове.

для пазакласнага чытання.

У праграме вызначана кола тэарэтыка-літаратурных паняццяў, аглядавых тэм, біяграфій пісьменнікаў, акрэслены віды вусных і пісьмовых прац па развіцці мовы вучняў, патрабаванні да ведаў і ўменняў школьнікаў на розных этапах літаратурнай адукацыі.

Праграма па беларускай літаратуры ўстанаўлівае рэгламент часу на вывучэнне твораў, на творчыя работы, на абмеркаванне самастойна прачытанага (урокі пазакласнага чытання). Напрыклад, на вывучэнне літаратуры ў V, VI класах адведзена па 70 гадзін. З іх 62 гадзіны — на вывучэнне твораў, 4 гадзіны — на творчыя работы, 4 – на ўрокі пазакласнага чытання. На вывучэнне літаратуры ў VII, VIIІ класах адведзена 53 гадзіны. З іх 45 гадзін — на вывучэнне твораў, 4 гадзіны — на творчыя работы, 4 – на ўрокі пазакласнага чытання. Са спісу твораў, прапанаваных для самастойнага ці пазакласнага чытання, настаўнік выбірае тыя, выкарыстанне якіх ён лічыць больш дарэчным на пэўным уроку, улічваючы індывідуальныя магчымасці вучняў і наяўнасць тэкстаў у бібліятэчным фондзе. У ІХ – ХІ класах спецыяльных гадзін

, у якую ўключаны творы сумежных відаў мастацтва, што дапамагае настаўніку арганізаваць больш плённую працу ў сувязі з вывучэннем той або іншай літаратурнай тэмы.

 

таратуры для 5 – 8 класаў.

– кніга, у якой сістэмна выкладаюцца асновы навуковых ведаў па пэўным вучэбным прадмеце ў адпаведнасці з мэтамі навучання, праграмай і патрабаваннямі дыдактыкі.

да падручніка з‘яўляецца яго адпаведнасць прынцыпам дыдактыкі: навуковасць (выклад матэрыялу з арыентацыяй на дасягненні сучаснай навукі), даступнасць (улік узроставых асаблівасцей вучняў, наяўнасць дадатковых і паясняльных тэкстаў і дыферэнцыраваных заданняў), нагляднасць (наяўнасць ілюстрацыйнага матэрыялу, узаемасувязь падручніка з нагляднымі дапаможнікамі), сістэмнасць (паслядоўны выклад матэрыялу ад простага да складанага, падзел падручніка на раздзелы і тэмы), сувязь тэорыі з практыкай (наяўнасць пытанняў і заданняў).

тэксты-апісанні, тэксты-аповеды, тэксты-разважанні.

Да пазатэкставых кампанентаў адносяцца: прадмовы, ілюстрацыі, пытанні, заданні, памяткі, табліцы, заўвагі, подпісы да ілюстрацыйнага матэрыялу, дадаткі, змест, паказальнікі і інш.

Падручнікі для агульнаадукацыйных устаноў адукацыі ствараюцца ў адпаведнасці з вучэбнай праграмай, што трэба разумець як адпаведнасць структуры, аб‘ѐму ведаў, характару фарміравання ў вучняў агульнанавуковых і спецыяльных уменняў і навыкаў, адпаведнасць прынятай канцэпцыі адукацыі па прадмеце і патрабаванням методыкі яго выкладання.

Па форме выкладання вучэбнага матэрыялу падручнік павінен быць дакладным, сціслым, напоўненым змястоўным, абагульняльным і разам з тым канкрэтным матэрыялам.

Падручнік для школы павінен выконваць выхаваўчыя функцыі і сваім зместам адпавядаць ідэалогіі беларускай дзяржавы.

У сучасных агульнаадукацыйных установах Беларусі пры вывучэнні беларускай літаратуры вучні V–VІІІ класаў карыстаюцца падручнікамі-хрэстаматыямі, а ІХ–ХІ класаў – падручнікамі гісторыка-літаратурнага тыпу і хрэстаматыямі.

пытанні і заданні для разбору тэкстаў, пытанні да ўсяго раздзела, кароткія слоўнікі літаратуразнаўчых тэрмінаў, даведнікі пра аўтараў, рэпрадукцыі твораў жывапісу. Да ўсяго падручнікі новага пакалення для V – VІІІ класаў прапаноўваюць сістэму вусных і пісьмовых творчых заданняў на літаратурным матэрыяле і на падставе ўласных жыццѐвых уражанняў і перажыванняў, якія спрыяюць развіццю маўлення і назіральнасці вучняў, стымулююць іх творчае ўяўленне і развіваюць агульную культуру.

 

таратуры для 9 – 11 класаў.

– кніга, у якой сістэмна выкладаюцца асновы навуковых ведаў па пэўным вучэбным прадмеце ў адпаведнасці з мэтамі навучання, праграмай і патрабаваннямі дыдактыкі.

да падручніка з‘яўляецца яго адпаведнасць прынцыпам дыдактыкі: навуковасць (выклад матэрыялу з арыентацыяй на дасягненні сучаснай навукі), даступнасць (улік узроставых асаблівасцей вучняў, наяўнасць дадатковых і паясняльных тэкстаў і дыферэнцыраваных заданняў), нагляднасць (наяўнасць ілюстрацыйнага матэрыялу, узаемасувязь падручніка з нагляднымі дапаможнікамі), сістэмнасць (паслядоўны выклад матэрыялу ад простага да складанага, падзел падручніка на раздзелы і тэмы), сувязь тэорыі з практыкай (наяўнасць пытанняў і заданняў).

тэксты-апісанні, тэксты-аповеды, тэксты-разважанні.

Да пазатэкставых кампанентаў адносяцца: прадмовы, ілюстрацыі, пытанні, заданні, памяткі, табліцы, заўвагі, подпісы да ілюстрацыйнага матэрыялу, дадаткі, змест, паказальнікі і інш.

Падручнікі для агульнаадукацыйных устаноў адукацыі ствараюцца ў адпаведнасці з вучэбнай праграмай, што трэба разумець як адпаведнасць структуры, аб‘ѐму ведаў, характару фарміравання ў вучняў агульнанавуковых і спецыяльных уменняў і навыкаў, адпаведнасць прынятай канцэпцыі адукацыі па прадмеце і патрабаванням методыкі яго выкладання.

Па форме выкладання вучэбнага матэрыялу падручнік павінен быць дакладным, сціслым, напоўненым змястоўным, абагульняльным і разам з тым канкрэтным матэрыялам.

Падручнік для школы павінен выконваць выхаваўчыя функцыі і сваім зместам адпавядаць ідэалогіі беларускай дзяржавы.

У сучасных агульнаадукацыйных установах Беларусі пры вывучэнні беларускай літаратуры вучні V–VІІІ класаў карыстаюцца падручнікамі-хрэстаматыямі, а ІХ–ХІ класаў – падручнікамі гісторыка-літаратурнага тыпу і хрэстаматыямі.

У падручніках гісторыка-літаратурнага тыпу змешчаны матэрыял аглядавага і манаграфічнага характару. Аглядавыя тэмы прысвечаны аналізу развіцця беларускай літаратуры на пэўным гістарычным этапе. Аглядавая тэма, як правіла, папярэднічае вывучэнню манаграфічных тэм і з‘яўляецца звязуючым звяном у сістэме літаратурнай адукацыі, аб‘ядноўвае агульнай ідэяй творчасць розных пісьменнікаў, якія вывучаюцца манаграфічна. Манаграфічная тэма, прысвечаная жыццю і творчасці аднаго пісьменніка, канкрэтызуе веды пра літаратурны працэс пэўнага перыяду, якія вучні атрымліваюць на аглядавым уроку. Састаўнымі часткамі манаграфічнай тэмы ў падручніку з‘яўляюцца матэрыял пра жыццѐвы і творчы шлях пісьменніка і тэкстуальны аналіз асобных твораў, вылучаных праграмай для вывучэння або для дадатковага чытання. Акрамя аглядавай і манаграфічнай тэм, у падручнікі гісторыка-літаратурнага тыпу аўтары ўключаюць матэрыял, звязаны з вывучэннем тэарэтычных і гісторыка-літаратурных паняццяў. Вучэбны матэрыял у падручніках гэтага тыпу суправаджаецца метадычным апаратам: пытанні і заданні, якія адпавядаюць узроставым і інтэлектуальным асаблівасцям вучняў, памяткі для выканання некаторых прапанаваных ў падручніку заданняў, слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў.

ме пададзены творы малой формы, а вялікія памерам творы толькі ўрыўкамі, змешчаны пытанні і заданні да прачытаных твораў.

 

таратуры.

(ВМК) – гэта сістэма дыдактычных сродкаў навучання па канкрэтных прадметах, якая ствараецца для рэалізацыі адукацыйных, развіццѐвых і выхаваўчых задач у адпаведнасці з адукацыйным стандартам.

– для настаўніка.

кампанентаў.

, павінен забяспечыць засваенне вучнямі вызначанага адукацыйным стандартам абавязковага мінімуму зместу ведаў, уменняў і навыкаў па прадмеце.

каляндарна-тэматычнае планаванне, дыдактычныя матэрыялы для вучня, літаратуразнаўчыя слоўнікі, кнігі, выдадзеныя ў серыі “Школьная бібліятэка”, выстаўкі-альбомы, прысвечаныя жыццю і творчасці беларускіх пісьменнікаў, альбомы ілюстрацый, сродкі нагляднасці, аўдыёвізуальныя сродкі навучання, электронныя сродкі навучання розных тыпаў. зборнікі тэставых заданняў.

Дадатковы кампанент выконвае дапаможную функцыю, накіраваную на забеспячэнне дыферэнцыраванага падыходу да навучання, на актывізацыю вучэбна-пазнавальнай дзейнасці, развіццѐ творчых здольнасцей вучняў і эфектыўную вучэбна-метадычную дзейнасць настаўніка.

.

– нарматыўны дакумент, які вызначае па кожным прадмеце змест і аб‘ём ведаў, якія неабходна засвоіць, а таксама змест раздзелаў і тэм з размеркаваннем іх па гадах навучання. Праграма для агульнаадукацыйных устаноў зацвярджаецца Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь.

Праграма суправаджаецца тлумачальнай запіскай, у якой вызначаюцца мэты і задачы навучання прадмету, характарызуецца структура праграмы, паслядоўнасць вывучэння матэрыялу, асаблівасці метадаў і форм навучання.

Сучасная праграма па беларускай літаратуры для агульнаадукацыйных устаноў складзена на аснове канцэпцыі і адукацыйнага стандарта вучэбнага прадмета. Яе змест і структура грунтуюцца на прынцыпах дэмакратызацыі і гуманізацыі навучання, арыентацыі на агульначалавечыя і нацыянальныя каштоўнасці, творчы характар засваення прадмета, пераемнасць і бесперапыннасць працэсу літаратурнай адукацыі.

Галоўным аб‘ектам увагі на ўроках беларускай літаратуры ўсіх ступеняў сярэдняй адукацыі з‘яўляюцца творы беларускіх аўтараў, якія вывучаюцца на фоне літаратуры народаў свету.

У аснову структуравання зместу сучасных праграм па беларускай літаратуры для V – VІ класаў пакладзены тэматычны прынцып, а для VІІ – VІІІ класаў – родава-жанравы падыход. У IX—XІ класах змест літаратурнай адукацыі пабудаваны на гісторыка-храналагічнай аснове.

для пазакласнага чытання.

У праграме вызначана кола тэарэтыка-літаратурных паняццяў, аглядавых тэм, біяграфій пісьменнікаў, акрэслены віды вусных і пісьмовых прац па развіцці мовы вучняў, патрабаванні да ведаў і ўменняў школьнікаў на розных этапах літаратурнай адукацыі.

– кніга, у якой сістэмна выкладаюцца асновы навуковых ведаў па пэўным вучэбным прадмеце ў адпаведнасці з мэтамі навучання, праграмай і патрабаваннямі дыдактыкі.

да падручніка з‘яўляецца яго адпаведнасць прынцыпам дыдактыкі: навуковасць (выклад матэрыялу з арыентацыяй на дасягненні сучаснай навукі), даступнасць (улік узроставых асаблівасцей вучняў, наяўнасць дадатковых і паясняльных тэкстаў і дыферэнцыраваных заданняў), нагляднасць (наяўнасць ілюстрацыйнага матэрыялу, узаемасувязь падручніка з нагляднымі дапаможнікамі), сістэмнасць (паслядоўны выклад матэрыялу ад простага да складанага, падзел падручніка на раздзелы і тэмы), сувязь тэорыі з практыкай (наяўнасць пытанняў і заданняў).

тэксты-апісанні, тэксты-аповеды, тэксты-разважанні.

Да пазатэкставых кампанентаў адносяцца: прадмовы, ілюстрацыі, пытанні, заданні, памяткі, табліцы, заўвагі, подпісы да ілюстрацыйнага матэрыялу, дадаткі, змест, паказальнікі і інш.

Падручнікі для агульнаадукацыйных устаноў адукацыі ствараюцца ў адпаведнасці з вучэбнай праграмай, што трэба разумець як адпаведнасць структуры, аб‘ѐму ведаў, характару фарміравання ў вучняў агульнанавуковых і спецыяльных уменняў і навыкаў, адпаведнасць прынятай канцэпцыі адукацыі па прадмеце і патрабаванням методыкі яго выкладання.

Па форме выкладання вучэбнага матэрыялу падручнік павінен быць дакладным, сціслым, напоўненым змястоўным, абагульняльным і разам з тым канкрэтным матэрыялам.

Падручнік для школы павінен выконваць выхаваўчыя функцыі і сваім зместам адпавядаць ідэалогіі беларускай дзяржавы.

У сучасных агульнаадукацыйных установах Беларусі пры вывучэнні беларускай літаратуры вучні V–VІІІ класаў карыстаюцца падручнікамі-хрэстаматыямі, а ІХ–ХІ класаў – падручнікамі гісторыка-літаратурнага тыпу і хрэстаматыямі.

, у якіх матэрыял па прадмеце даецца ў больш пашыраным плане, у значнай ступені дапаўняе і пашырае змест падручніка найноўшымі звесткамі. Пры адсутнасці падручніка яго можа замяніць вучэбны дапаможнік.

адрасуюцца настаўнікам. Яны, як правіла, змяшчаюць дыдактычныя матэрыялы, метадычныя рэкамендацыі да падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў, матэрыял з вопыту работы настаўнікаў і інш.

У дапамогу настаўнікам, напрыклад, у Рэспубліцы Беларусь выдаецца камплект дапаможнікаў з серыі «Прыкладнае каляндарна-тэматычнае планаванне». Каляндарна-тэматычнае планаванне ўрокаў беларускай літаратуры рыхтуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі вучэбнай праграмы для агульнаадукацыйных ўстаноў, асаблівасцямі зместу падручніка або вучэбнага дапаможніка. У планаванні вызначаецца колькасць гадзін на вывучэнне тэмы і паслядоўнасць урокаў. Да кожнага ўрока вызначаюцца пазнавальныя, дыдактычныя і выхаваўчыя мэты і задачы, ўказваецца матэрыял падручніка (вучэбнага дапаможніка), акрэсліваецца аб‘ѐм дамашняга задання. Прыкладнае каляндарна-тэматычнае планаванне носіць рэкамендацыйны характар. Настаўнік мае права пры неабходнасці пераразмеркаваць вучэбныя гадзіны ў межах тэмы.

У 2010 г. была заснавана серыя вучэбна-метадычных выданняў «Факультатыўныя заняткі», у склад якой уваходзяць дапаможнікі для настаўнікаў і для вучняў V – XI класаў. Дапаможнікі, адрасаваныя настаўніку, суаднесены са зместам дапаможнікаў для вучняў і складаюцца з вучэбнай праграмы факультатыўных заняткаў, прыкладнага тэматычнага планавання вучэбнага матэрыялу, метадычных парад па іх падрыхтоўцы і правядзенні.

У сучаснай сістэме адукацыі актыўна выкарыстоўваюцца электронныя вучэбныя выданні па беларускай літаратуры, якія можна вылучыць у самастойны вучэбна-метадычны комплекс. У яго склад могуць уваходзіць электронны падручнік або вучэбны дапаможнік, электронныя хрэстаматыі, трэнажоры, слоўнікі, электронныя метадычныя і наглядныя дапаможнікі.

 

. Дальтан-план. Пазакласная праца. Перыядычны друк.

Пад час станаўлення методыкі актыўна выкарыстоўваўся навукова-метадычны вопыт Цёткі, Я. Коласа, Я. Лёсіка, якія ў самым пачатку ХХ ст. падрыхтавалі і выдалі для пачатковай школы першыя падручнікі на беларускай мове.

. У яе ўвайшлі невялікія апавяданні пра сялянскі побыт, вершы аб прыродзе, апрацаваныя народныя казкі, байкі, прыпеўкі, прыказкі, загадкі. У гэтым жа годзе выйшаў з друку падрыхтаваны Цёткай «Беларускі лемантар» (буквар), а таксама перакладзеная з украінскай мовы кніга «Гасцінец для малых дзяцей».

, які ў 1909 г. выдаў «Другое чытанне для дзяцей беларусаў». Дыдактычная задача большасці твораў, напісаных спецыяльна для чытанкі, – пашыраць асвету сярод сялянскіх дзяцей, фарміраваць у іх эстэтычнае пачуццё і уплываць на маральны воблік маленькіх навучэнцаў.

– аўтар некалькіх дапаможнікаў па беларускай граматыцы і больш за 30 артыкулаў па беларускай мове, гісторыі, культуры, ім падрыхтавана і выдадзена чытанка «Наша крыніца». Гаворачы пра літаратурную і педагагічную спадчыну Язэпа Лёсіка, неабходна адзначыць, што яна была накіравана на нацыянальнае адраджэнне («Апавяданне без назвы», «Не ўсе ж разам ягамосці» і інш.).

, першае выданне якой пабачыла свет яшчэ ў 1920 г.

У сваёй кнізе М. Гарэцкі ўпершыню абагульніў і сістэматызаваў накоплены стагоддзямі літаратурны вопыт беларусаў, распрацаваў навукова абгрунтаваную перыядызацыю літаратурнага працэсу на Беларусі і такім чынам акрэсліў асноўныя этапы станаўлення і развіцця роднай літаратуры.

«Методыка роднае мовы» (1926). Калі яго «Другое чытанне для дзяцей беларусаў» змяшчала багаты пазнавальна-дыдактычны матэрыял, то новая праца пісьменніка-педагога прапаноўвала навукова абгрунтаваныя палажэнні, звязаныя з методыкай навучання чытанню і вывучэннем роднай мовы.

У «Методыцы роднае мовы» вядзецца палеміка з прыхільнікамі так званага «выхаваўчага чытання», якія адмаўлялі вывучэнне твораў класічнай літаратуры ў школе. Беларускі метадыст сцвярджаў, што класічную літаратуру здольны зразумець кожны чалавек, незалежна ад яго ўзросту, хаця глыбіня ўспрыняцця і разумення твора ў кожнага свая. Задача настаўніка – зацікавіць вучняў гэтым творам, што дасягаецца праз яго чытанне.

.

Сярод настаўнікаў-філолагаў асабліва папулярнымі былі два выпускі яго метадычных нарысаў «Мастацкая літаратура ў школьным выкладанні» (1927 – 1928). Гэта была першая навуковая праца па методыцы выкладання беларускай літаратуры.

Метадычныя погляды І. І. Замоціна ў многім адпавядаюць патрабаванням сучаснай школы. Ён вылучаў два найважнейшыя прынцыпы ў методыцы выкладання літаратуры – прынцыпы «навуказгоднасці» (навуковасці) і «педагагічнасці» (выхаваўчага навучання).

Вучоны важнае значэнне надаваў літаратурнаму аналізу, выпрацоўцы ў школьнікаў навыкаў крытычнай ацэнкі прачытанага. Не лічачы патрэбным выкладаць у школе гісторыю эстэтычных тэорый, ён раіў пры вывучэнні літаратуры супастаўляць творы, якія адрозніваюцца сваім стылем. Пры аналізе асабівасцей мовы мастацкай літаратуры І. І. Замоцін прапаноўваў знаёміць вучняў з паэтычнай стылістыкай беларускіх пісьменнікаў, вучыць іх арыентавацца ў жанрах і кампазіцыі твораў.

І. І. Замоцін бачыў патрэбу ў сістэматычным выкладанні літаратуры. У старшых класах, пачынаючы з сёмага, ён вылучаў чатыры раздзелы: вусная народная творчасць, старажытная, новая і навейшая літаратура.

І. І. Замоцін распрацоўваў і пытанне пазакласнага чытання, якое, па яго меркаванні, павінна быць цесна звязана з сістэмаю класнага выкладання літаратуры і дапаўняць яго.

Важную функцыю ў адукацыйна-выхаваўчым працэсе, на думку І. І. Замоціна, павінны выконваць літаратурныя гутаркі, экскурсіі, вечарыны, на якіх вучні не толькі папаўняюць свае веды па праграме, але і знаёмяцца з лепшымі ўзорамі замежнай і навінкамі роднай літаратуры.

Каштоўнай з‘яўляецца распрацаваная І. І. Замоціным методыка навучання пісьмовым працам. Ён цесна звязваў іх з развіццём мовы, з начытанасцю вучняў, з вывучэннем тэорыі і гісторыі літаратуры. Галоўнае патрабаванне, якое прад‘яўлялася да вучнёўскіх пісьмовых практыкаванняў, – гэта свядомае, а не механічнае іх выкананне.

Метадысты і настаўнікі ў 20-я гг. мінулага ст. настойліва шукалі эфектыўныя метады навучання.

, у аснову якога быў пакладзены прынцып індывідуалізаванага навучання. Гэта сістэма навучання ў пачатку стагоддзя ўзнікла ў ЗША, яе аўтар Хелен Паркхерст. Прыхільнікам і актыўным прапагандыстам лабараторнага метаду навучання беларускай літаратуры быў І.К. Самковіч, які апублікаваў па гэтай праблеме шэраг артыкулаў ў часопісе «Асвета», а таксама выдаў кнігу «Заданні па беларускай літаратуры для 5, 6, 7 класў: з практыкі Мінскай цэнтральнай даследчай школы» (1928).

Пры арганізацыі работы па Дальтон-плану вучні былі вольнымі ў выбары заняткаў, чарговасці вывучэння розных вучэбных прадметаў і ў выкарыстанні свайго працоўнага часу. Вучэбны матэрыял, разлічаны на вывучэнне на працягу года, разбіваўся на памесячныя раздзелы, якія ў сваю чаргу падзяляліся на штодзённыя заданні. У пачатку навучальнага года кожны вучань атрымліваў заданне для самастойнай прапрацоўкі за вызначаны час. У змест вучэбных праграм па прадметах уваходзілі метадычныя ўказанні, якія дапамагалі вучням самастойна працаваць з рознымі крыніцамі і дапаможнікамі. Вучні працавалі ў асобных прадметных кабінетах (лабараторыях), дзе маглі атрымаць кансультацыю настаўніка. Асаблівая ўвага надавалася ўліку работы школьнікаў, які ажыццяўляўся з дапамогаю заліковых картак, дзе адзначаўся ход выканання месячных заданняў як кожным вучнем, так і ўсім класам. Лабараторны метад дазваляў прыстасаваць тэмп навучання да магчымасцей вучняў, прывучаў іх да самастойнасці, развіваў ініцыятыву, выпрацоўваў пачуццё адказнасці за выкананне заданняў.

   

У 20-я гады ў савецкай школе рабіліся спробы мадыфікаваць Дальтон-план і пераадолець яго празмерную індывідуалізацыю. Гэтыя памкненні знайшлі выражэнне ў форме т. зв. брыгадна-лабараторнага метаду, які ў сваю чаргу прывѐў да другой крайнасці – адсутнасці ўліку працы асобнага вучня, спараджэння безаблічнасці і безадказнасці многіх школьнікаў у дачыненні вучобы. Брыгадна-лабараторны метад прадугледжваў як асноўнае агульную дзейнасць класа (брыгады). У агульную работу класа ўваходзілі планаванне работы, абмеркаванне заданняў, падрыхтоўка да агульных экскурсій, тлумачэнне новага, цяжкага для самастойных вучнѐўскіх пошукаў матэрыялу. Пасля выканання ўсіх заданняў праводзіліся заключныя заняткі, на якіх брыгады рабілі справаздачу; ацэньвалася іх работа ў цэлым. Працавалі галоўным чынам найбольш актыўныя, моцныя вучні, пры пасіўнасці астатніх. 25 жніўня 1932 года была прынята пастанова ЦК ВКП (б), якая асудзіла практыку пераўтварэння брыгадна-лабаратонага метаду ў адзіна правільны метад вучэбнай работы.

Адметнасцю савецкай школы 20-х гг. з‘яўляецца тое, што, пачынаючы з 1924 г. і да канца дзесяцігоддзя, яна працавала па так званых комплексных праграмах, калі ўвесь вучэбны матэрыял аб‘ядноўваўся ў тэмы, ці комплексы. Беларуская літаратура ўваходзіла ў комплекс «грамадства», а творы, уключаныя ў вучэбную праграму, аб‘ядноўваліся ў грамадска-палітычныя тэмы: «Новая вёска ў літаратурна-мастацкіх творах», «Часы мінуўшчыны...» і г.д. У сістэме школьнай літаратурнай адукацыі гэтага часу вылучаўся VII клас, у якім беларуская літаратура не ўваходзіла ў комплекс, а заставалася не залежным ад грамадазнаўства прадметам і вывучалася як самастойны курс. Праграма VII класа прадугледжвала вывучэнне літаратуры ў храналагічнай паслядоўнасці, вучні павінны былі пазнаёміцца з паэмамі «Энеіда навыварат», «Тарас на Парнасе», з творамі Я. Баршчэўскага, Я. Чачота, В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, Ядвігіна Ш., Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча.

У 20-я гг. асаблівых поспехаў дасягнула школьнае краязнаўства. Працэс яго развіцця працякаў у цеснай сувязі з грамадскім краязнаўствам. Настаўнікі ў сваѐй большасці станавіліся энтузіястамі і прапагандыстамі краязнаўчай працы на вёсцы.

якія арганізоўвалі ў навучальных установах краязнаўчыя гурткі, праз перыядычны друк (часопіс «Наш край») даваў метадычныя рэкамендацыі па вывучэнні вуснай народнай творчасці, арганізацыі школьных краязнаўчых музеяў, прапаноўваў распрацаваную ім методыку правядзення вандровак, экскурсій, паходаў і экспедыцый па родным краі.

Краязнаўства стала галоўным відам пазакласнай працы ў школах Беларусі 20-х гг. З увядзеннем у 1925/1926 навучальным годзе абавязковага клубнага дня пачалі развівацца іншыя напрамкі пазакласнай дзейнасці вучняў: удзел у літаратурных, танцавальных і харавых гуртках, падрыхтоўка і правядзенне ранішнікаў і вечарын, спаборніцтваў і конкурсаў, выпуск насценных газет і інш. Многія з гэтых формаў пазакласнай працы школьнікаў застаюцца актуальнымі і ў наш час.

Істотнай з‘явай 20-х гг. стала развіццё педагагічнага друку ў Беларусі. У чэрвені 1924 г. выйшаў у свет першы нумар часопіса «Асвета». Пастаяннымі аўтарамі часопіса былі вядомыя ў той час метадысты І.І. Замоцін, І.К. Самковіч, І.І. Пратасевіч, а таксама краязнаўца М.І Каспяровіч.

 

сярэдняй формы.

Вывучэнне эпічных твораў адбываецца паралельна з засваеннем агульных прынцыпаў аналізу, авалоданнем тэарэтыка-літаратурнымі паняццямі і гісторыка-літратунымі ведамі. Настаўнік пры вывучэнні літаратуры павінен навучыць не проста пераказваць, а аналізаваць творы.

У межах эпасу як літаратурнага роду традыцыйна вылучаюцца такія жанры, як эпапея, раман, аповесць, апавяданне, навела, байка, казка і інш.; адпаведна адбываецца падзел на тры групы ў залежнасці ад аб‘ёму: малой формы (апавяданне, навела), сярэдняй (аповесць), вылікай (раман, эпапея); той ці іншы від эпічнага твора, у сваю чаргу, рэалізуецца ў межах пэўнага жанру (напрыклад, гістарычны раман, прыгодніцкая аповесць, сацыяльна-бытавое апавяданне, фантастычная навела і г.д.).

маў, грунтуецца на сістэме тэарэтыка- і гісторыка-літаратурных ведаў, якія ў працэсе працы над больш складанымі творамі не толькі замацоўваюцца ці паглыбляюцца, але і пашыраюцца, за кошт увядзення новых паняццяў.

Безумоўна, што эпічныя творы малой формы (байкі, літаратурнай казкі, апавядання, навелы) аналізуюцца іначай, чым творы сярэдніх і вялікіх эпічных форм (аповесці, рамана, трылогіі, пенталогіі). Неабходна памятаць пра абавязковы прыклад настаўніцкага выразнага чытання ў V—VI класах, калі вывучаемыя творы невялікія па аб‘ёму.

Вывучэнне эпічных твораў пачынаецца з V класа, увага канцэнтруецца на тэме, ідэі, сюжэце мастацкага твора, сродках стварэння літаратурнага героя.

, падкрэслівае алегарычна-філасофскі змест, патрыятычны пафас твора, звяртае ўвагу на ролю пейзажу ў раскрыцці асноўнай думкі.

садзейнічае больш глыбокаму разуменню твора.

партрэт, учынкі, мова, перажыванні, аўтарскую характарыстыку.

Праца над апавяданнем у значнай ступені залежыць ад колькасці гадзін, вылучаных на вывучэнне твора. Па магчымасці твор варта прачытаць у класе, пры немагчымасці павінны гучаць урыўкі з яго, якія падцвярджаюць высновы вучняў.

Больш разнастайна эпічныя творы прадстаўлены ў VI класе. Гэта апавяданні істарычнага і біблейскага зместу, літаратурныя паданні, творы рэалістычныя, байкі. Пры вывучэнні кожнага з іх неабходна ўлічыць спецыфіку аналіза кожнага.

Апавяданні, звернутыя да мінулага, аднаўляюць веды, якія атрымалі па гісторыі, супастаўляюць з літаратурнымі вобразамі. Зварот да міфалагічных вобразаў у «Вужынай кароне» Яна Баршчэўскага паглыбляе веды пра міф, вучыць супастаўляць фантастычнае і чароўнае з рэалістычнымі рысамі. А вывучэнне байкі (ліра-эпічнага твора) прадугледжвае абавязковае чытанне яе на ўроку; прычым немэтазгодна спяшацца з раскрыццём алегарычнага зместу твора: важна, «каб у працэсе аналізу быў асэнсаваны не толькі канкрэтна-гістарычны сэнс байкі, але і агульначалавечае значэнне». Да ліку найбольш распаўсюджаных метадаў і прыёмаў аналізу байкі даследчык адносіць эўрыстычную гутарку, каменціраванае чытанне, вуснае славеснае маляванне, выразнае чытанне вучняў, складанне цытатнага плану твора, праслухоўванне баек у выкананні артыстаў, разглядванне ілюстрацый, падрыхтоўку вучнямі малюнкаў, лепкі і да т.п.; да чытання ж баек па ролях рэкамендуецца звяртацца на заключных занятках.

Аналіз празаічных твораў пачынаецца з усведамлення сюжэта, затым увага засяроджваецца на характарыстыцы герояў, звяртаюцца да працы над эпізодам, які дапамагае асэнсаваць тэкст. Прыкладны план-алгарытм працы над эпізодам, выпрацаваны сучаснай методыкай, выглядае наступным чынам:

1. Чытанне ці пераказ.

2. Абмеркаванне ўражанняў, якія ўзніклі ў вучняў.

3. Вызначэнне месца дадзенай сцэны ў сюжэце твора, кампазіцыйнай ролі.

4. Раскрыццё значэння эпізоду ў характарыстыцы персанажаў.

5. Тэкстуальны аналіз, асэнсаванне ролі мастацкіх сродкаў.

6. Фармуляванне абагульненняў або канкрэтызацыя высноў.

7. Тлумачэнне эпізоду як звяна ў цэласнай структуры твора.

Эпічныя творы вывучаюцца тэматычна, што дазваляе зрабіць акцэнт на пэўных баках тораў: разглядаць вобразы-персанажы, вобраз аўтара, вобраз-пейзаж і інш. Напрыклад, ваенная тэма ў апавяданні В. Адамчыка прасякнута дзіцячым болем і перажываннямі тых падзей, за якімі бачны вобраз самаго аўтара.

Уводзіцца паняцце аповесці, школьнікі знаѐмяцца з рознымі відамі твораў.

Пры разглядзе сюжэтаў апавяданняўварта выкарыстоўваць разнастайныя формы пераказу, складанне плана, дамашняе перачытванне твора вучнямі і інш., што спрыяе развіццю маўлення вучняў, і становіцца першым этапам уласна аналізу твора.

Вучні павінны скласці і замацаваць уяўленні пра сродкі выразнаці, з якімі яны пазнаёміліся, а таксама адчуць ўтарскую індывідуальнасць і прыгажосць роднай мовы.

апісанні інтэр‘еру, наваколля, рэчаў, што належаць персанажу і г.д..

Пры аналізе персанажаў неабходна звяртаць увагу і на тое, ад імя каго вядзецца апавяданне (ад першай асобы ці ад імя старонняга назіральніка), на выкарыстанне формы дзѐнніка героя, а таксама лістоў (перапіскі), успамінаў, стылізаваных мемуараў і дакументаў (у творах сярэдняй і вялікай формаў).

Праз павобразны аналіз вучні пад кіраўніцтвам настаўніка раскрываюць духоўны свет мастацкага тыпа, разважаюць пра яго чалавечую сутнасць, спасцігаюць тыповыя характары, знаходзяць свае ідэалы. Аналізючы творы такім спосабам неабходна не згубіць з поля зроку і асаблівасці праблематыкі, і разуменне канфлікту твора.

Праграма VII класа разглядае эпічныя творы ў параўнанні з паэтычнымі, паказвае розныя мастацкія магчымасці прозы і паэзіі. Вучні паглыбляюць сваѐ разуменне прозы як мастацтва слова. Знаёмячыся з нарысам У. Караткевіча «Зямля пад белымі крыламі», увага канцэнтруецца на спалучэнні навуковых звестак з іх мастацкім выяўленнем.

У VIIІ класе паняцці пра эпас паглыбляюцца, больш увагі надаецца вобразу-характару, што дазваляе сканцэнтраваць увагу на спосабах яго раскрыцця, пры гэтым істотна дастаткова поўна разглядзець сюжэт, праблематыку твораў. Настаўнік павінен прадумаць сістэму пытанняў пры аналізе ліра-эпічных твораў, каб выявіць асаблівае спалучэнне эпічных і лірычных элементаў.

антынароднай, антычалавечай сутнасці вайны, і на сусветны аспект уздымаемай праблемы.

 

».

.

У 1921 г. быў адкрыты Беларускі дзяржаўны універсітэт. Педагагічных кадраў у рэспубліцы не хапала, таму па просьбе рэктара БДУ У.І. Пічэты Замоцін у 1922 г. у ліку іншых расійскіх вучоных пераехаў у Мінск, дзе быў абраны прафесарам кафедры гісторыі рускай літаратуры універсітэта, а з 1931 г. – Мінскага педагагічнага інстытута.

Працуючы выкладчыкам ВНУ, І.І. Замоцін не толькі прапагандаваў ідэі перадавых рускіх метадыстаў у Беларусі, але і сам распрацоўваў пытанні методыкі выкладання літаратуры ў новай школе. Сярод настаўнікаў-філолагаў асабліва папулярнымі былі два выпускі яго метадычных нарысаў «Мастацкая літаратура ў школьным выкладанні» (1927 – 1928). Гэта была першая навуковая праца па методыцы выкладання беларускай літаратуры.

Метадычныя погляды І. І. Замоціна ў многім адпавядаюць патрабаванням сучаснай школы. Ён вылучаў два найважнейшыя прынцыпы ў методыцы выкладання літаратуры – прынцыпы «навуказгоднасці» (навуковасці) і «педагагічнасці» (выхаваўчага навучання).

Вучоны важнае значэнне надаваў літаратурнаму аналізу, выпрацоўцы ў школьнікаў навыкаў крытычнай ацэнкі прачытанага. Не лічачы патрэбным выкладаць у школе гісторыю эстэтычных тэорый, ён раіў пры вывучэнні літаратуры супастаўляць творы, якія адрозніваюцца сваім стылем. Пры аналізе асабівасцей мовы мастацкай літаратуры І. І. Замоцін прапаноўваў знаёміць вучняў з паэтычнай стылістыкай беларускіх пісьменнікаў, вучыць іх арыентавацца ў жанрах і кампазіцыі твораў.

І. І. Замоцін бачыў патрэбу ў сістэматычным выкладанні літаратуры. У старшых класах, пачынаючы з сёмага, ён вылучаў чатыры раздзелы: вусная народная творчасць, старажытная, новая і навейшая літаратура.

І. І. Замоцін распрацоўваў і пытанне пазакласнага чытання, якое, па яго меркаванні, павінна быць цесна звязана з сістэмаю класнага выкладання літаратуры і дапаўняць яго.

Настойліва прапагандуючы эўрыстычную гутарку і дыспут як аптымальныя метады аналізу твору, вучоны даволі рэзка крытыкаваў папулярныя ў той час суды над галоўным героем, у працэсе якіх абмеркаванне ператваралася ў маралізатарства, а «падсудны» ўспрымаўся як рэальны чалавек, як сучаснік, без уліку светапогляду аўтара, канкрэтных гістарычных умоў і мастацкага вымыслу.

Важную функцыю ў адукацыйна-выхаваўчым працэсе, на думку І. І. Замоціна, павінны выконваць літаратурныя гутаркі, экскурсіі, вечарыны, на якіх вучні не толькі папаўняюць свае веды па праграме, але і знаёмяцца з лепшымі ўзорамі замежнай і навінкамі роднай літаратуры.

Каштоўнай з‘яўляецца распрацаваная І. І. Замоціным методыка навучання пісьмовым працам. Ён цесна звязваў іх з развіццём мовы, з начытанасцю вучняў, з вывучэннем тэорыі і гісторыі літаратуры. Галоўнае патрабаванне, якое прад‘яўлялася да вучнёўскіх пісьмовых практыкаванняў, – гэта свядомае, а не механічнае іх выкананне.

 

стычнае выхаванне».

. Яе тэарэтычныя напрацоўкі і педагагічны вопыт сталі вынікам капітальнай працы «Очерки по методике литературного чтения» (1941).

Педагагічныя ідэі М.А. Рыбнікавай, безумоўна, знайшлі сваё адлюстраванне ў вучэбных праграмах і падручніках па беларускай літаратуры. З 1932/33 навучальнага года, калі згодна пастановы СНК і ЦК УКП(б) «Аб пачатковай і сярэдняй адукацыі» (1931) было ўведзена абавязковае сямігадовае навучанне і пачалі адкрывацца сярэднія дзесяцігадовыя школы, беларуская літаратура ў школах стала вывучацца ў два этапы. На першым этапе (5–7 класы), названым М.А. Рыбнікавай «Літаратурнае чытанне», вучні знаёміліся з біяграфічнымі звесткамі пра пісьменніка і вывучалі асобныя яго творы. На другім этапе (8–10 класы) праграмы прадугледжвалі вывучэнне гісторыі беларускай літаратуры.

Разам з тым 1930-я гг. не сталі спрыяльнымі для развіцця метадычнай думкі ў Беларусі, што было абумоўлена негатыўнай палітычнай сітуацыяй ў рэспубліцы. Ужо ў 1929–1930 гг. прайшла першая хваля рэпрэсій, накіраваная супраць кіраўнікоў асветы, радавых настаўнікаў і ўвогуле супраць усѐй нацыянальнай інтэлігенцыі. У ссылку былі вывезены аўтары першых падручнікаў і метадычных дапаможнікаў па беларускай літаратуры У. Дзяржынскі, І.І. Замоцін, М.І. Каспяровіч, І.К. Самковіч, а падрыхтаваная імі вучэбна-метадычная літаратура была забаронена для выкарыстання ў вучэбным працэсе.

У 1933 г. савецкая ўлада фактычна аб‘явіла вайну супраць беларускіх пісьменнікаў як ворагаў народа. Многія пісьменнікі былі рэпрэсіраваны, і як вынік іх творы былі выключана са школьнай праграмы.

У сістэме адукацыі настойліва праводзілася палітыка русіфікацыі і ідэалагізацыі. Галоўны навукова-метадычны часопіс «Асвета» з 1930 г. пачаў выдавацца пад назваю «Камуністычнае выхаванне», а краязнаўчы часопіс «Наш край» атрымаў назву «Савецкая краіна», што адразу негатыўна паўплывала на характар зместу змешчанага ў іх матэрыялу. З 1940 г. у Беларусі пачаў выдавацца часопіс «Савецкая школа», у якім праблемы выкладання беларускай мовы і літаратуры разглядаліся вельмі рэдка.

Непасрэднае дачыненне да стварэння мадэлі сярэдняй школы ў святле сталінскай ідэалогіі меў Л. Бэндэ, літаратурны крытык, прыхільнік вульгарнага сацыялагізму ў літаратуразнаўстве, галоўны рэдактар часопіса «Камуністычнае выхаванне», член Навукова-метадалагічнай камісіі пры Наркамаце асветы БССР. Як крытык Л. Бэндэ імкнуўся палітычна дыскрэдытаваць Я. Купалу, Я. Коласа, З. Бядулю і іншых пісьменнікаў, абвінавачваў іх у буржуазным нацыяналізме, варожасці да савецкай улады і буржуазным эстэцтве, трактаваў літаратурны вобраз як ілюстрацыю класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду. З‘яўляючыся складальнікам вучэбных праграм і падручнікаў па беларускай літаратуры, Л. Бэндэ будаваў змест літаратурнай адукацыі ў школе ў адпаведнасці з патрабаваннямі палітычнага рэжыму ў краіне.

Развіццё методыкі выкладання літаратуры, як і ўвогуле педагагічнай навукі ў Беларусі, было перапынена вайной.

 

таратуры ў 2-й палове 50-х – 80-х гг. ХХ ст.

Развіццё методыкі выкладання літаратуры, як і ўвогуле педагагічнай навукі ў Беларусі, было перапынена вайной.

У пасляваенны перыяд і да канца 1980-х гг. у СССР існавала ўніфікаваная сярэдняя агульнаадукацыйная працоўная політэхнічная школа. У саюзных рэспубліках нацыянальная літаратура вывучалася ў асноўным па методыцы, распрацаванай маскоўскімі і ленінградскімі навукоўцамі, без ўліку асаблівасцей нацыянальнага славеснае мастацтва.

Была вызначана і ўзаконена адзіная для ўсёй шматнацыянальнай краіны структура школьнага курса літаратуры, які складаўся з двух этапаў. У канцы 1980-х гг. яна выглядала так: сярэднія (5–8) класы, старшыя (9-11) класы. У вучэбных планах пачатковай школы значылася дысцыпліна чытанне. Сістэматычнае вывучэнне беларускай літаратуры пачыналася з 5 класа. Асноўнымі прынцыпамі размеркавання матэрыялу ў праграмах для 5–6 класаў з‘яўляўся жанрава-тэматычны, для 7–8 – тэматычна-храналагічны, для – 9–11 – гісторыка-літаратурны. На першым этапе вывучаліся асобныя творы пісьменнікаў і звязаныя з імі тэарэтычныя паняцці. На другім этапе курс літаратуры ўключаў у сябе аглядавыя і манаграфічныя тэмы, што давала магчымасць вывучаць асновы гісторыі літаратуры з элементамі тэорыі.

Пэўную метадычную дапамогу па пытаннях выкладання беларускай літаратуры ў пасляваенны перыяд настаўнікі маглі атрымаць на старонках часопісаў «Савецкая школа» і «У дапамогу настаўніку», а таксама «Настаўніцкай газеты».

У перыяд так званай «хрушчоўскай адлігі», нягледзячы на новы прыліў непрыняцця беларускай мовы і нацыянальнай культуры з боку ўлады, ў рэспубліцы намецілася актывізацыя канструктыўнай метадычнай думкі, у тым ліку і ў галіне методыкі выкладання беларускай літаратуры.

У школьныя праграмы ўпершыню былі ўключаны манаграфічныя тэмы, прысвечаныя творчасці П. Панчанкі, І. Шамякіна, Я. Брыля, І. Мележа.

З 1966 г. школы пачалі працаваць па новых падручніках-хрэстаматыях для 9–10 класаў (складальнікі С. Александровіч, А. Навіцкі, У. Каваленка).

Над стварэннем новага пакалення падручнікаў гісторыка-літаратурнага тыпу, якія потым выкарыстоўваліся ў школе каля 20 гадоў, працавалі такія вядомыя навукоўцы, як В. Барысенка, В. Івашын, Н. Перкін, Ю. Пшыркоў.

У 1960–1970-х гг. бібліятэка настаўніка-філолага была папоўнена дапаможнікамі, прысвечанымі асобным метадычным пытанням: вывучэнне твораў з улікам іх родавай спецыфікі, выразнае чытанне, выкарыстанне твораў выяўленчага мастацтва на ўроках літаратуры, пазакласная праца, літаратурнае краязнаўства і інш. Міністэрства асветы БССР сумесна з выдавецтвам «Народная асвета» актыўна працуе над забеспячэннем настаўнікаў серыямі кніг «Бібліятэка настаўніка беларускай мовы і літаратуры», «Пісьменнік у школе», «Вывучэнне мастацкага твора ў школе», «Вывучэнне літаратуры ў пэўным класе».

(1959, 1974).

У 1960–70-я гг. актывізаваўся ўдзел настаўнікаў-практыкаў у распрацоўцы метадычных пытанняў, што знайшло адлюстраванне ў асобных выданнях пад рубрыкай «З вопыту настаўніка». Настаўнікі знаѐмілі сваіх калег з методыкай арганізацыі літаратурнага краязнаўства ў школе, іншых відаў пазакласнай і пазашкольнай працы па беларускай літаратуры.

«Тэорыя літаратуры ў школе».

Створаны ў 70-я гг. М. А. Лазаруком і В.У. Івашыным падручнік «Беларуская літаратура» для 8 (9) класа стаў лепшым падручнікам гістарыка-літаратурнага тыпу за ўвесь папярэдні перыяд. Вучні 9–10 (10–11) класаў у гэты час вывучалі родную літаратуру па падручніках «Беларуская савецкая літаратура», напісаных Р.В. Шкрабам.

. Пад яго навуковым кіраўніцтвам і яго рэдакцыяй аўтарскі калектыў з ліку супрацоўнікаў Інстытута педагогікі Міністэрства асветы БССР падрыхтаваў і ў 1980 г. выдаў дапаможнік для студэнтаў ВНУ «Вывучэнне літаратуры: пытанні методыкі». У кнігу ўвайшлі артыкулы, у якіх асвятляліся многія важныя тэарэтычныя пытанні па методыцы выкладання літаратуры ў школе, што стала падмуркам для стварэння падручніка для ВНУ.

У 70-80 гг. ХХ ст. працягваецца праца навукоўцаў па стварэнні серый метадычных дапаможнікаў для настаўнікаў па арганізацыі вывучэння жыцця і творчасці асобных пісьменнікаў або ўсяго курса літаратуры ў канкрэтным класе. Пытанню тэорыі выразнага чытання прысвечаны шэраг прац А.А. Каляды. Метадыстаў хвалююць праблемы развіцця вуснай і пісьмовай мовы на ўроках літаратуры (В.І. Смыкоўская), выхавання вучняў сродкамі мастацкай літаратуры (А.І. Лугоўскі, І.М. Слесарава), выкарыстання твораў выяўленчага мастацтва на ўроках літаратуры (М.Н. Шчыракоў). Педагагічны вопыт лепшых настаўнікаў-філолагаў Беларусі быў абагульнены ў кнізе М. І. Мішчанчука «Настаўніку – пра настаўнікаў» (1989).

, якая стала ініцыятарам і кіраўніком (разам з А.У. Рагулем) напісання першага грунтоўнага падручніка для студэнтаў «Методыка выкладання беларускай літаратуры» (1986), які, праўда, Міністэрствам асветы БССР быў зацверджаны як вучэбны дапаможнік.

Значнай падзеяй для настаўнікаў-філолагаў стала штомесячнае выданне з 1988 г. навукова-метадычнага часопіса «Беларуская мова і літаратура ў школе», які з 1992 г. выходзіць пад назваю «Роднае слова».

У 1990 г. Беларусь атрымала суверэнітэт, што адкрывала перспектывы для стварэння сваёй нацыянальнай школы. З гэтай нагоды адразу ж пачалася актыўная распрацоўка новай Канцэпцыі літаратурнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь.

выхаванне творчасцю».

– найпершае і найважнейшае патрабаванне да настаўніка, незалежна ад прадмета, які ён выкладае.

ведаць тэарэтычныя асновы навукі, якая выкладаецца; валодаць агульнымі метадамі перадачы ведаў; ведаць і улічваць узроставыя асаблівасці вучняў; цікавіцца і авалодваць новымі тэхналогіямі навучання і інш.

да настаўніка літаратуры.

– адно з найважнейшых патрабаванняў да сучаснага настаўніка-філолага.

Вялікай павагай карыстаецца педагог, які мае сваю пазіцыю як у дачыненні да падзей у паўсядзённым жыцці, так і пры ацэнцы ўсёй творчасці пісьменніка або пры інтэрпрэтацыі асобнага твора, літаратурнага героя, канкрэтнага эпізоду. Калі настаўнік не дазваляе сабе выкарыстання аўтарытарных метадаў, каб пацвердзіць правільнасць сваіх меркаванняў, а далікатна, аргументавана, з улікам гістарычнай эпохі і творчай індывідуальнасці мастака слова вядзе сваіх суразмоўцаў да спасціжэння мастацкай з‘явы, тады ён становіцца пасрэднікам паміж вучнямі і пісьменнікам.

Творчы педагог пастаянна шукае і знаходзіць новыя формы заняткаў, адкрывае для сябе і вучняў нестандартныя метадычныя прыёмы, пастаянна ўдасканальвае сваё майстэрства, умее крытычна ставіцца да ўласных метадычных набыткаў, не спыняцца на дасягнутым, не скупіцца перадаваць свой педагагічны вопыт калегам, прывучае і школьнікаў да пошукавай працы.

. Менавіта творчы элемент і павінен ляжаць у аснове навучання літаратуры ў сённяшняй школе». Вучоны са шкадаваннем канстатаваў, што ў агульнаадукацыйных установах часам выкладаюць літаратуру, кіруюць гурткамі людзі, у якіх адсутнічаюць літаратурна-творчыя здольнасці. На яго думку, пачынаць падрыхтоўку будучых настаўнікаў мовы і літаратуры неабходна яшчэ ў школе з выяўлення ў дзяцей педагагічных і філалагічных схільнасцей.

, свабодна арыентавацца ў вучэбным прадмеце, інтэрпрэтаваць з‘явы літаратуры ў гісторыка-літаратурным кантэксце, выкладаць матэрыял пераканаўча і эмацыянальна, што адпавядае спецыфіцы мастацкай літаратуры, мець добра пастаўлены голас, умець скіроўваць увагу аўдыторыі ў патрэбным рэчышчы.

. Выразнае чытанне настаўніка садзейнічае ўспрыманню літаратуры як мастацтва слова, выклікае захапленне, без якога не можа быць паўнацэннага ўрока. Ад якасці прачытання твора або яго часткі настаўнікам ў значнай ступень залежыць сіла ўздзеяння мастацкага слова на розум і пачуцці вучняў.

, каб яны сталі «святам душы» і для вучняў, і для педагога, – адно з неад‘емных патрабаванняў да настаўніка-славесніка.

, аналізуе іх пры вывучэнні аглядавых або манаграфічных тэм, каменціруе ў пазакласны час і прапагандуе на «паэтычных пяцімінутках» ў пачатку ўрока, лепшыя рэкамендуе вучням для самастойнага прачытання.

.

каб паглыбіць веды вучняў пра гісторыю свайго народа і засяродзіць іх увагу на адметнасці, арыгінальнасці і мастацкай каштоўнасці твораў беларускіх пісьменнікаў.

 

залатыя».

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

таратуры.

пастаянна адбываюцца імклівыя перамены. Настаўніку, для таго каб метадычна правільна арганізаваць навучанне літаратуры, неабходна ведаць ўзроставыя асаблівасці вучняў, іх чытацкія магчымасці і інтарэсы на кожным этапе навучання.

Традыцыйна школьнікаў V – ХІ класаў падзяляюць на 3 ўзроставыя групы:

 малодшы падлеткавы ўзрост (V – VІІ класы)

 старэйшы падлеткавы ўзрост (VІІІ – ІХ класы)

 старэйшы школьны ўзрост: ранняе юнацтва (Х – ХІ класы)

паколькі развіццё асобы вельмі індывідуальнае і залежыць ад шматлікіх фактараў. Даволі часта ў адной і той жа ўзроставай групе можна сустрэць вучняў з рознымі ўзроўнямі як фізіялагічнага, так і інтэлектуальнага развіцця: некаторыя школьнікі апярэджваюць сваіх аднагодкаў на 1–2 гады, другія – наадварот, адстаюць. Аднак пры ўсѐй адноснасці ўзроставых характарыстык ў вучняў аднаго школьнага ўзросту вельмі многа агульнага.

Аснову фарміравання псіхалагічных і асобасных якасцей падлетка складаюць стасункі ў межах розных відаў дзейнасці. Характэрнай асаблівасцю гэтага ўзросту з‘яўляецца дапытлівасць, імкненне да пазнання і інфармацыі, падлетак імкнецца авалодаць як мага большай колькасцю ведаў. Для падлеткаў уласцівы актыўнае імкненне далучыцца да жыцця дарослых, арыентацыя паводзін на яго нормы і каштоўнасці, развіццѐ самасвядомасці і самаацэнкі, цікавасць да сябе як да асобы, да сваіх магчымасцей і здольнасцей. Адным з вядучых відаў дзейнасці у гэтым узросце з‘яўляецца камунікатыўная дзейнасць, у тым ліку і абумоўленая ўзроставымі асаблівасцямі літаратурная дзейнасць.

(малодшы падлеткавы ўзрост) уласцівы, безумоўна, і свае адметныя фізіялагічныя і псіхалагічныя рысы. Яны надзвычай эмацыянальныя, энергічныя, часам няўважлівыя, неадэкватна рэагуюць на заўвагі, бываюць капрызнымі, са зменлівым настроем.

ўспрыманне мастацкай літаратуры, у адпаведнасці з якім школьнікі ставяцца да падзей, герояў, паказаных у творы, не як да мастацкай з‘явы, а як да рэальных жыццёвых фактаў.

Дыяпазон чытацкіх інтарэсаў малодшых падлеткаў даволі шырокі, але найбольш іх цікавяць творы з захапляючым, дынамічным сюжэтам пра незвычайныя, прыгодніцкія падзеі, удзельнікамі якіх ім хацелася б быць самім. Пры самастойным выбары кніг для чытання перавагу аддаюць эпічным творам (дэтэктывы, коміксы, кнігі пра падарожжы і іншыя краіны, творы пра сваіх аднагодкаў, пра вайну, пра жывѐл і прыроду).

– самы спрыяльны перыяд для творчага развіцця школьнікаў. У гэтым узросце вучням падабаецца вырашаць праблемныя сітуацыі, знаходзіць падабенства і розніцу, вызначаць прычыну і наступствы. На пазакласных занятках і на ўроках літаратуры яны прымаюць актыўны ўдзел у абмеркаванні дыскусійных маральна-этычных пытанняў, у ходзе якога ўзнікае магчымасць выказаць сваю думку, даказаць тое, у чым перакананы. Яны эмацыянальныя, з павышаным пачуццём справядлівасці, назіральныя, патрабавальныя да маральных якасцей як рэальнага чалавека, так і літаратурнага героя. Старэйшыя падлеткі схільныя да пераймання, шукаюць свой ідэал, ён можа быць абстрактны або ўяўляць рэальную асобу. Ідэалам для іх нярэдка з‘яўляецца герой літаратурнага твора. У вучняў VIIІ – ІХ класаў адбываюцца істотныя зрухі ў разумовай дзейнасці. Мысленне становіцца больш сістэматызаваным, паслядоўным, сталым. Павышаецца здольнасць да абстрактнага мыслення, што дае магчымасць вучням засвойваць даволі складаны літаратурны матэрыял.

нярэдка прыводзіць да таго, што аналіз твора падмяняецца аналізам ўласных перажыванняў. Каб пазбегнуць далейшага развіцця гэтай тэндэнцыі, настаўніку неабходна імкнуцца да таго, каб асобасныя ацэнкі спалучаліся ў адказах вучняў з аб‘ектыўнай ацэнкай твора як з‘явы мастацтва. На гэтым узроўні успрыняцця важную ролю выконваюць тэарэтыка-літаратурныя веды, якія дазваляюць асэнсаваць твор як мастацкае цэлае.

Вучні VІІІ–ІХ класаў здольныя да цэласнага ўспрымання твора, але яшчэ не маюць навыкаў абагульняць і вылучаць тыповае. Яны дакладна вызначаюць ключавыя калізіі і перыпетыі, у якіх раскрываецца характар героя, але ў выніку вылучаюць толькі вызначальныя яго грані. Пры характарыстыцы літаратурнага героя вучні арыентуюцца ў асноўным на падзейны бок твора, прапускаючы мастацкія дэталі, апісанні, партрэтную характарыстыку, асаблівасці маўлення, у іх ўзнікаюць цяжкасці з вызначэннем аўтарскай пазіцыі ў творы.

Неабходна канстатаваць, што некаторыя вучні і на гэтым этапе свайго інтэлектуальнага развіцця не пазбаўлены наіўна-рэалістычнага ўспрымання літаратуры.

Для самастойнага чытання вучні VIIІ – ІХ класаў выбіраюць самыя разнастайныя творы па жанрах, тэматыцы і праблематыцы. Традыцыйна гэта навуковая фантастыка, класічныя дэтэктывы Конан Дойла, Агаты Крысці, У. Караткевіча, творы пра гістарычнае мінулае, каханне і дружбу, гумарыстычныя творы, кнігі аб прыродзе. На жаль, апошнім часам старшыя падлеткі аддаюць перавагу творам не самай высокай мастацкай каштоўнасці, сярод якіх лідзіруе фэнтэзі, – параўнальна новы жанр фантастычнай літаратуры, заснаваны на выкарыстанні міфалагічных і казачных матываў. Не застаюцца па-за ўвагай вучняў містыка і творы жахаў.

Старэйшых падлеткаў па-ранейшаму прыцягваюць сюжэтныя творы, але і прабуджаецца цікавасць да твораў з лірычным пачаткам.

.

Юнацтва разглядаецца у навуковай літаратуры як узрост пераходу да самастойнасці, перыяд самавызначэння, набыцця псіхічнай і грамадзянскай сталасці, фарміравання светапогляду, маральнай свядомасці і самасвядомасці.

выбару або ацэнкі), што, безумоўна, адбіваецца і на ўспрыманні твораў мастацкай літаратуры.

мы адвольнага запамінання, удасканальваецца валоданне складанымі інтэлектуальнымі аперацыямі аналізу і сінтэзу, тэарэтычнага абагульнення і абстрагавання, аргументавання і доказу, яшчэ інтэнсіўней развіваецца крытычнае мысленне. Узровень паняційнага мыслення адкрывае вучням недаступныя раней бакі рэчаіснасці. Характэрнай асаблівасцю псіхалогіі старшакласнікаў з‘яўляецца тое, што працэс фарміравання светапогляду – абагульненага, сістэматызаванага ўяўлення пра свет ў цэлым – цесна звязаны з патрэбнасцю самавызначэння.

творы, інтэлектуальнае пачынае пераважаць над эмацыянальным, што дае магчымасць вучням ўстанаўліваць прычынна-выніковыя сувязі пры супастаўленні герояў, а таксама спасцігаць філасофскі і маральна-этычны сэнс мастацкага твора.

Аднак трэба адзначыць, што ў вучняў старэйшага школьнага ўзросту няма яшчэ выразнага ўяўлення пра мастацкі вобраз, тып і тыповае, змест і форму.

Анкетаванне паказвае, што вучні Х–ХІ класаў па-ранейшаму з задавальненнем чытаюць творы пра мінулае нашай народа, навуковую фантастыку, прыгодніцкую літаратуру, дэтэктывы, творы пра каханне. Вучні не застаюцца абыякавымі і да масавай літаратуры.

 

таратуры.

Прынцыпы выкладання – гэта асноўныя тэарэтычныя палажэнні, якія вызначаюць змест, арганізацыйныя формы, метады і прыёмы вучэбнага працэсу ў адпаведнасці з яго мэтамі і заканамернасцямі.

Дыдактыка (тэорыя навучання) як галіна педагогікі, якая даследуе заканамернасці працэсу навучання, выпрацавала шэраг агульнадыдактычных прынцыпаў, агульных для ўсіх дысцыплін, якія вывучаюцца ў школе. Пры рэалізацыі агульнадыдактычных прынцыпаў на практыцы абавязкова ўлічваецца спецыфіка канкрэтнага вучэбнага прадмета.

прадугледжвае накіраванасць навучальнага працэсу на фарміраванне ўсебакова развітай асобы, якая павінна набыць пэўную суму ведаў, выпрацаваць неабходныя ўменні і навыкі, а таксама сфарміраваць у сабе шматлікія маральныя і эстэтычныя якасці.

Навучанне і выхаванне ў сучаснай школе знаходзяцца ў дыялектычнай еднасці. Вырашэнне адукацыйных задач абавязкова звязана з выхаваўчым уплывам на вучняў. Навучанне спрыяе развіццю пазнаваўчых магчымасцей і творчых здольнасцей школьнікаў, іх актыўнасці і самастойнасці ў вучэбнай і працоўнай дзейнасці.

Кожная дысцыпліна, уключаная ў школьны вучэбны план, мае свае адметныя магчымасці ўздзеяння на фарміраванне ў вучняў эстэтычнага густу і маральных ідэалаў. Выключнае месца ў гэтым шэрагу займае літаратура.

Для прынцыпу навуковасці ўласцівы такія найважнейшыя характарыстыкі, як адпаведнасць вучэбных ведаў навуковым, азнаямленне з метадамі пазнання, стварэнне ўяўленняў аб працэсе пазнання. Літаратура ў школе – гэта і крыніца пазнання, і мастацтва, і навука. Навуковасць пры вывучэнні літаратуры не абмяжоўваецца пазнаннямі вучняў па тэорыі літаратуры. Гэты прынцып уключае ў сябе шэраг аспектаў: пазнавальны, маральны, праблемны, гістарычны і эстэтычны. Ён патрабуе, каб змест навучання быў звязаны з навуковымі фактамі, адлюстроўваў сучасны стан літаратуразнаўчай навукі. Настаўнік пры рэалізацыі прынцыпу навуковасці абапіраецца на літаратуразнаўства як навуку. Прынцып навуковасці знаходзіць сваю рэалізацыю ў вучэбных праграмах і падручніках, у тым, што школьнікі навучаюцца элементам навуковага пошуку, спосабам навуковай арганізацыі вучэбнай дзейнасці.

Вучні V–VIIІ класаў павінны ў значнай ступені авалодаць паэтыкай мастацкага твора. Яны азнаёмяцца з элементамі тэорыі літаратуры: выяўленчыя сродкі мастацкай выразнасці мовы, асаблівасці паэтычнай і празаічнай мовы, паняцце пра літаратурныя роды і жанры. Гэта азначае: каб спасцігнуць, далучыцца да літаратуры як мастацтва слова, неабходна зразумець знакавую сістэму літаратуры. У IХ–XI класах паглыбляюцца атрыманыя тэарэтычныя веды і набываюцца новыя. Навуковасць прадугледжвае тут усведамленне вучнямі творчага метаду, стылю пісьменніка, праблематыкі, накірункаў, палемікі ў літаратуры, развіцця жанраў, традыцый і наватарства, нацыянальнай своеасаблівасці беларускай літаратуры.

Прынцып навуковасці скіроўвае настаўніка на выкарыстанне ў арганізацыі вучэбнай дзейнасці школьнікаў праблемных сітуацый, далучэнне іх у разнастайныя назіранні літаратурных з‘яў і працэсаў, правядзенне аналізу вынікаў уласных назіранняў, пошук дадатковай навуковай інфармацыі.

У працэсе атрымання навуковых ведаў у вучняў фарміруецца навуковы светапогляд, развіваецца эстэтычны густ.

Прынцып навуковасці ў методыцы выкладання літаратуры неад'емна звязаны з прынцыпам гістарызму.

дапамагае рэалізаваць вынікі навучання штодзённа. Ён садзейнічае фарміраванню светапогляду, павышае значнасць вучэбнай дзейнасці ў свядомасці вучняў, надае ёй асэнсаваны характар, спрыяе канкрэтызацыі ведаў і фарміраванню ўмення прымяняць веды на практыцы. Галоўнае ў гэтым прынцыпе, каб у выніку навучання вучань мог і жадаў выкарыстоўваць атрыманыя веды для вырашэння практычных задач, абараняць свае погляды, прымаць рашэнні.

Рэалізацыя прынцыпу сувязі з жыццём пры вывучэнні літаратуры адбываецца праз сучаснае прачытанне твораў мінулага і адэкватнае асэнсаванне новых твораў. Уяўленне пра літаратурны працэс, знаёмства з творчасцю канкрэтнага пісьменніка ці нават веданне аднаго асобнага твора ўзбагачаюць вучня і дапамагаюць яму арыентавацца ў сучасных праблемах і даваць аб‘ектыўную маральную ацэнку ўласных поглядаў і ўчынкаў.

надае сістэмны характар вучэбнай дзейнасці, тэарэтычным ведам і практычным уменням вучняў. У адпаведнасці з гэтым прынцыпам змест вучэбнага матэрыялу павінен перадавацца вучням у пэўнай сістэме, калі кожны элемент яго лагічна звязваецца з іншымі, наступны абапіраецца на папярэдняе, рыхтуе да засваення новага. Названы прынцып, які закладзены ў вучэбныя планы, праграмы і падручнікі, рэалізуецца ва ўзаемазвязанай дзейнасці настаўніка і вучняў на ўроку.

Прынцып сістэматычнасці і паслядоўнасці праходзіць праз увесь школьны курс беларускай літаратуры. Ён патрабуе захавання пераемнасці ў навучальным працэсе, пры якой кожны наступны ўрок з‘яўляецца лагічным працягам папярэдняга.

І–IV класы. Знаёмства са зместам і мастацкімі асаблівасцямі літаратурных твораў, першыя спробы навучыцца ўспрымаць літаратуру як мастацтва слова.

З V класа пачынаецца сістэматычны курс беларускай літаратуры, якая вывучаецца як асобны прадмет.

VI–VIIІ класы. Вывучэнне больш складаных твораў, разнастайных па зместу і мастацкіх асаблівасцях. На іх аснове ў даступнай для гэтага ўзросту форме адбываецца азнаямленне вучняў з галоўнымі асаблівасцямі літаратуры як мастацтва, школьнікі пачынаюць набываць элементарныя веды, уменні і навыкі аналізу і ацэнкі твора.

ІХ–ХІ класы. У аснову вывучэння літаратуры пакладзены гісторыка-храналагічны прынцып.

Прынцып сістэматычнасці і паслядоўнасці патрабуе, каб новы матэрыял вывучаўся толькі пасля засваення папярэдняга матэрыялу. Нельга, напрыклад, уводзіць паняцце пра рэалізм, калі вучні не засвоілі, што азначаюць такія літаратурныя напрамкі, як класіцызм, сентыменталізм і рамантызм.

гкага да больш складанага, ад невядомага да вядомага (Я.А. Каменскі).

Змест праграм і падручнікаў па беларускай літаратуры для кожнага класа (падбор мастацкіх тэкстаў, звесткі па тэорыі літаратуры, віды працы па развіцці вуснага і пісьмовага маўлення, метадычны апарат) паслядоўна разлічаны на тое, каб быць даступным для вучняў дадзенага ўзросту. Улічваецца таксама і эмацыянальны бок уздзеяння мастацкага слова на школьнікаў.

Прынцып даступнасці выключае спрошчанасць. Навучанне не павінна быць лёгкім, інакш у школьнікаў будзе знікаць цікавасць да вучобы, што ў сваю чаргу прывядзе да аслаблення развіцця іх пазнавальных магчымасцей. Пры вывучэнні літаратуры ў V класе як самастойнага прадмета няма патрэбы падаваць як новае тое, што вучні лѐгка засвоілі ў пачатковай школе. Ускладненне вучэбнага матэрыялу павінна быць паслядоўным.

вым успрыманнем падмяніць разумовую працу вучняў.

Прынцып свядомай і актыўнай дзейнасці вучняў пры вядучай ролі настаўніка

Свядомасць вучняў у педагогіцы разглядаецца ў двух аспектах: як разуменне вучэбнага матэрыялу і як свядомыя, матываваныя адносіны да навучання. У адпаведнасці з другім аспектам вучні ўсведамляюць мэты навучання, плануюць і арганізуюць сваю працу, праяўляюць зацікаўленасць да ведаў, ставяць праблемы і ўмеюць знайсці іх вырашэнне.

У дадзеным прынцыпе зафіксавана спецыфічнае для сучаснай школы адзінства дзеянняў настаўніка і вучняў. Педагог на ўроку літаратуры выступае не як выканаўца ў тэатры аднаго акцёра, а як рэжысѐр спектакля. Вядучая роля настаўніка-філолага заключаецца ў тым, што вучні пастаянна заўважаюць яго ўздзеянне на іх і разам з тым адчуваюць самастойнасць пошукаў, меркаванняў і ацэнак.

Для дасягнення актыўнасці і свядомасці школьнікаў у вучэбным працэсе настаўнік павінен абапірацца на іх інтарэсы і адначасова фарміраваць матывы навучання, далучаць вучняў да вырашэння праблемных сітуацый, выкарыстоўваць у якасці метадаў навучання дыскусіі і дыспут, стымуляваць калектыўныя формы працы.

ўскім навуковым даследаванням.

зыходзіць з таго, што веды павінны грунтоўна замацавацца ў памяці вучняў і стаць часткаю іх свядомасці.

Рэалізацыя прынцыпу трываласці навучання ў педагагічнай практыцы ажыццяўляецца праз практыкаванні ў прымяненні ведаў, навыкаў і ўменняў, абмеркаванне і дыскусіі, доказнасць і аргументаванасць выступленняў. Трываласць ведаў забяспечваецца эмацыянальным выкладам матэрыялу настаўнікам, дакладнай лагічнай структурай урока або пазакласнага мерапрыемства, выкарыстаннем камп‘ютэрных тэхналогій, ТСН і нагляднасці, сістэмай самастойнай працы. Важнае значэнне ў фарміраванні трывалых ведаў надаецца паўтарэнню.

Трываласць ведаў, атрыманых на ўроках літаратуры, можа правярацца як у перыяд вучобы ў школе, так і на працягу ўсяго далейшага жыцця. Пацвярджэннем трываласці літаратурнай падрыхтоўкі выпускнікоў школы з‘яўляецца іх маральна-эстэтычная сталасць, неабыякавасць да мастацтва, уменне дакладна ацэньваць творы, якія вывучаліся ў школе, усведамленне непарыўнай сувязі мастацтва з жыццѐм.

арыентуе на стварэнне спрыяльнай маральна-псіхалагічнай атмасферы ў адносінах паміж настаўнікам і вучнямі, ён накіраваны на папярэджанне канфліктных сітуацый на ўроку.

прынцып спалучэння розных метадаў і сродкаў навучання ў залежнасці ад задач і зместу навучання.

 

таратуры.

Акрамя агульнадыдактычных прынцыпаў, існуюць ўласнаметадычныя прынцыпы, якімі кіруецца настаўнік пры выкладанні канкрэтнага вучэбнага прадмета. У дачыненні да методыкі выкладання літаратуры – гэта прынцыпы літаратуразнаўчага аналізу.

Прынцып вывучэння літаратурных твораў як твораў мастацтва

«Вобраз – гэта канкрэтная і ў той самы час абагульненая карціна жыцця людзей, створаная пры дапамозе вымыслу і якая мае эстэтычнае значэнне».

Найважнейшае значэнне для мастацкай літаратуры з‘яўляецца само слова.

Мастацкі твор складаецца, як правіла, з сістэмы вобразаў-персанажаў, якія самі па сабе існаваць не могуць. Пры стварэнні вобразаў-персанажаў пісьменнік звяртаецца да такіх кампанентаў, як аўтарскія характарыстыкі, пейзаж, мастацкая дэталь, інтэр‘ер, ўнутраныя маналогі, дыялогі. Толькі ў адзінстве ўсяго гэтага можна спасцігнуць мастацкую карціну жыцця.

Прынцып аналізу мастацкіх з’яў у адзінстве іх зместу і формы

Змест – катэгорыя мастацкая: яна ўключае ў сябе тэму твора, яго ідэю, якая знаходзіць сваё выражэнне ў характары вырашэння канфліктаў, паказаных пісьменнікам у кожным канкрэтным выпадку.

Асноўнае прызначэнне мастацкай формы – у яркім раскрыцці зместу. Ад яе дасканаласці залежыць сіла ўздзеяння твора.

У мастацкім творы змест і форма непадзельныя. Кожны яго элемент (паэтычны вобраз, жанр, сюжэт, кампазіцыя, рытм, паэтычная лексіка) працуюць на змест. Тэма знаходзіць сваё вырашэнне, атрымлівае ідэйную накіраванасць у працэсе стварэння формы.

Рэалізацыя прынцыпу адзінства зместу і формы – адна з галоўных умоў паўнацэннага ўспрымання твора мастацкай літаратуры.

прадугледжвае як гісторыка-генетычны так і гісторыка-функцыянальны разгляд твора. Гістарызм дапамагае ўбачыць у творы вынік інтэлектуальнай працы пісьменніка пэўнай эпохі і адначасова з‘яву мастацкай творчасці, актуальную для сучаснага чытача.

Гістарызм пакладзены ў аснову структуры літаратурнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь.

Прынцып гістарызму ў сярэдніх класах можа рэалізоўвацца праз гістарычную даведку пра час напісання твора, час, адлюстраваны ў творы, і гісторыю яго напісання.

У старшых класах літаратура вывучаецца на гістарычнай аснове і да таго ж у адпаведнасці з канцэпцыяй літаратурнай адукацыі ў кантэксце сусветнага літаратурнага працэсу. У такім выпадку адной гістарычнай даведкі для рэалізацыі прынцыпу гістарызму недастаткова. Вучэбныя праграмы па беларускай літаратуры прадугледжваюць вывучэнне ў старшых класах як манаграфічных, так і аглядавых тэм.

Праз літаратуру вучні пазнаюць гістарычную рэальнасць, яны павінны навучыцца ўменню ацаніць, які ўклад унеслі ў гісторыка-літаратурны працэс мінулыя пакаленні.

Прынцып гістарызму рэалізуецца праз супастаўленне эстэтычных поглядаў пісьменнікаў. Вершы Я. Купалы «Я не паэта», «Я не для вас», «З цэлым народам гутарку весці», напрыклад, звычайна параўноўваюцца з вершам Ф. Багушэвіча «Мая дудка».

Прынцып гістарызму рэалізуецца і праз міжпрадметныя сувязі. Настаўнік беларускай літаратуры павінен аналізаваць змест і праблематыку твораў, абапіраючыся на веды, атрыманыя на ўроках рускай літаратуры і гісторыі.

Агульнадыдактычныя прынцыпы і прынцыпы літаратуразнаўчага аналізу цесна ўзаемазвязаны, разам яны ўтвараюць цэласную сістэму. Рэалізацыя аднаго з прынцыпаў непасрэдна звязана з рэалізацыяй іншых: даступнасць з трываласцю, гістарызм з навуковасцю, вывучэнне літаратурных твораў як твораў мастацтва з нагляднасцю і г.д. Менавіта накіраванасць сістэмы прынцыпаў на вырашэнне задач выхавання з‘яўляецца галоўнай яе інтэграцыйнай уласцівасцю.

 

цы атрымання ведаў. Метад чытання.

Кожны метад рэалізуецца праз прыватныя метадычныя прыёмы.

У методыцы выкладання літаратуры найбольш замацаваліся дзве класіфікацыі метадаў: па крыніцы атрымання ведаў (В.В. Галубкоў) і па характары дзейнасці настаўніка і вучняў (М.І. Кудрашоў).

сы, канспект, рэферат, даклад.

Славесныя метады

з'яўляецца найважнейшым метадам вывучэння літаратуры, а таксама эфектыўным сродкам маральнага і эстэтычнага выхавання школьнікаў. Метад чытання прымяняецца на ўсіх этапах вывучэння мастацкага твора.

н уводзіць вучняў у цудоўны свет мастацкага тора і спрыяе ўспрыманню літаратуры як мастацтва слова. Толькі настаўнік вызначае месца выкарыстання выразнага чытання, але яно павінна быць абавязковай састаўною часткай кожнага ўрока.

Першаснае чытанне твора ў класе можа быць даручана і папярэдне падрыхтаванаму вучню, які мае добра пастаўлены голас, дыкцыю, умее трымацца перад класам. Звычайна ж чытанне вучняў прымяняецца пры аналізе твора, у час якога выпрацоўваецца тэхніка чытання і фарміруецца культура чытання.

м супастаўлення.

Творы розных жанраў чытаюцца па-рознаму. Казкі і легенды не чытаюцца, а «расказваюцца па памяці». Чытанне баек павінна ўспрымацца як толькі што прыдуманая гісторыя або выпадак. Пры чытанні лірычных вершаў трэба ўлічваць, што вершаваная мова больш эмацыянальная, дынамічная, у ѐй ѐсць рытм, рыфма, памер. Пры вывучэнні драматычных твораў выкарыстоўваецца чытанне па ролях.

. У практыцы замацаваліся два спосабы завучвання на памяць – цалкам і па частках. Выбар спосабу залежыць ад індывідуальных асаблівасцей вучняў.

. Каменціраваным чытаннем называецца такі від працы, калі на ўроку чытаецца твор (урывак) і адразу раскрываецца яго ідэйны змест.

У методыцы выкладання літаратуры вядома некалькі відаў каментарыя. Самым пашыраным і неабходным з іх з'яўляецца тлумачэнне незразумелых слоў. Такія словы, як правіла, тлумачацца ў школьных падручніках-хрэстаматыях у падрадкоўі.

Часам патрабуюць тлумачэння, каментарыя ўстойлівыя словазлучэнні, якія нясуць вялікую сэнсавую нагрузку, а таксама словы, ужытыя ў пераносным значэнні.

Бывае і так, што вучні застаюцца раўнадушнымі да літаратурнага твора ўжо толькі таму, што дрэнна ўяўляюць адлюстраваны ў ім час або час яго напісання. У такім выпадку патрэбны гісторыка-бытавы і гістарычны каментарый.

Метадам каменціраванага чытання добра вывучаць першыя раздзелы вялікага эпічнага твора і першыя акты п‘ес. Каментарый настаўніка выклікае павышаную цікавасць вучняў да сюжэта, да тыпажу, ―задае тон‖ усѐй наступнай працы над творам.

. Пераказам называецца перадача ў вуснай ці пісьмовай форме прачытанага ці ўспрынятага на слых тэксту. Пераказ – адзін з асноўных відаў вусных і пісьмовых прац у працэсе выкладання літаратуры ў сярэдніх класах. Ён з‘яўляецца дзейсным сродкам выпрацоўкі ў вучняў уменняў і навыкаў успрымання і асэнсавання тэксту, яго тэмы, ідэі. Праца над пераказам узбагачае слоўнікавы запас вучняў, спрыяе развіццю іх маўлення,

Па спосабу перадачы зыходнага зместу вылучаюцца наступныя віды пераказу: падрабязны (блізкі да тэксту), сціслы, выбарачны, творчы.

вымагае дакладнай і найбольш поўнай перадачы зместу невялікіх эпічных твораў або кампазіцыйна завершаных урыўкаў з гэтых твораў. Падрабязны пераказ, на першы погляд, здаецца даволі простым, бо ў яго аснове ляжыць рэпрадуктыўная дзейнасць вучняў. На самой справе пры падрабязным пераказе перадаецца не толькі падзейны бок тэксту, але ўлічваюцца і партрэтныя характарыстыкі, пейзажныя замалѐўкі, дыялогі. Навучанне падрабязнаму пераказу патрабуе ад настаўніка карпатлівай падрыхтоўчай працы з вучнямі: выразнае чытанне і каменціраванне тэксту, выкананне лексічных практыкаванняў, складанне плана. Школьнікі павінны не толькі сачыць за развіццём сюжэта, але і вучыцца заўважаць мастацкую дэталь, трапнае слова, замяняць дыялагічную мову ўскоснай, запамінаць і ўмець выкарыстоўваць у сваёй мове новыя для іх словы з тэксту. Падрабязны пераказ – важны сродак папаўнення слоўнікавага запасу і фарміравання ў іх уменняў будаваць уласныя выказванні.

накіраваны на выпрацоўку ў вучняў умення вылучаць у тэксце галоўнае, апускаць другараднае. Уменне сцісла, лаканічна выказваць свае думкі мае вялікае значэнне ў практычнай дзейнасці кожнага чалавека. Матэрыялам для сціслага пераказу могуць стаць асобныя эпізоды з жыцця герояў або іншыя завершаныя ўрыўкі з сюжэтных твораў. Сціслы пераказ актыўна прымяняецца для праверкі ведання вучнямі зместу твора і ў час яго аналізу.

Спачатку вучні слухаюць выразнае чытанне тэксту, а затым адказваюць на прапанаваныя настаўнікам пытанні.

Абагульняючы адказы вучняў, настаўнік звяртае іх увагу на тое, што падзеі ў гэтым эпізодзе адбываюцца вельмі напружана, імкліва і гэта павінна быць адлюстравана і ў пераказе.

Патрэбна тут і слоўнікавая праца, у час якой вучні знаходзяць тыя асаблівыя словы, словазлучэнні, якія дапамагаюць аўтару перадаць напружанасць дзеяння.

Калі пераказ мае навучальны характар, то пасля гутаркі аб прачытаным калектыўна складаецца план і нават прапануецца магчымы ўзор аповеду.

у адрозненне ад падрабязнага і сціслага прадугледжвае «выбіранне» матэрыялу з усяго тэксту для раскрыцця вызначанай тэмы або праблемы. Ён часцей за ўсё прымяняецца пры вывучэнні значных па аб‘ёме эпічных твораў.

Да выбарачнага пераказу настаўнік можа звяртацца пры неабходнасці ахарактарызаваць аднаго літаратурнага героя: «Характарыстыка Сержа» (па аповесці К. Чорнага «Насцечка»); «Жыццёвы шлях Андрэя Камінскага» (па апавяданні І. Навуменкі «Жуль Верн»).

Выбарачны пераказ можа выкарыстоўвацца для параўнальнай характарыстыкі герояў: «Узаемаадносіны Лёні і Грышы» (па апавяданні А. Васілевіч «Сябры»); «Паводзіны Пшанічнага і Аўдзеева ў крытычнай сітуацыі» ( па аповесці В. Быкава «Жураўліны крык»).

Выбарачны пераказ з‘яўляеца дзейсным сродкам у падрыхтоўцы вучняў да напісання сачыненняў.

Найбольш пашыранай разнавіднасцю творчага пераказу з‘яўляецца пераказ ад імя аднаго з герояў твора. Такі від пераказу вымушае вучняў пераўвасабляцца і спрыяе больш глыбокаму спасціжэнню тэксту. Пераказ са зменаю асобы апавядальніка ў залежнасці ад вызначанай настаўнікам мэты можна практыкаваць як перад аналізам, так і на заключнай стадыі працы над творам.

Звяртаючыся да пераказу ад імя іншай асобы, настаўнік павінен выбіраць тэмы, адпаведныя ўзросту і псіхалогіі школьнікаў.

Творчы пераказ як метад спасціжэння мастацкага твора з поспехам выкарыстоўваецца і ў старшых класах. Вучням можа быць прапанавана пераказаць старонкі з твора, якія заключаюць у сабе аналіз душэўных перажыванняў героя.

. Мастацкае расказванне дазваляе больш вольна абыходзіцца з мастацкім творам: змяняць парадак эпізодаў, дапаўняць твор уласнымі разважаннямі, замяняць або дадумваць канцоўку твора. Мастацкае расказванне шырока выкарыстоўваецца пры вывучэнні эпічных твораў, асабліва народных казак, паданняў і легендаў.

 

таратурны дыспут.

з'яўляецца самым распаўсюджаным і ўніверсальным метадам навучання літаратуры, яна рэалізуецца на практыцы ў выглядзе старанна прадуманай сістэмы пытанняў настаўніка і адказаў вучняў.

.

гутарка звычайна праводзіцца ў час праверкі дамашняга задання, выяўлення першапачатковага ўспрымання твора школьнікамі, пры паўтарэнні і абагульненні вывучанага матэрыялу. Такая гутарка разлічана на ўзнаўленне вучнямі ведаў, атрыманых з мастацкай літаратуры, з падручніка, са слоў настаўніка і іншых крыніц. Пытанні, якія ставяцца перад класам, звычайна не патрабуюць аналітычных разважанняў, а толькі абуджаюць памяць: «Дзе і ў якія часы адбываецца дзеянне ў аповесці Я. Брыля «Сірочы хлеб»?»; «Хто такі Данік?»; «Хто яго бацькі?»; «Як пачалося школьнае жыццё для Даніка?»

гутарка патрабуе ад вучняў роздуму, пошуку, вядзе іх да пэўных абагульненняў і «адкрыццяў». Яна выкарыстоўваецца ў асноўным пры аналізе твора мастацкай літаратуры (ацэнка ўчынкаў герояў, пошукі іх матывацыі, выяўленне аўтарскай пазіцыі і г.д.). На практыцы эўрыстычная гутарка рэалізуецца з дапамогаю аналітычных і праблемных пытанняў: «Якія душэўныя якасці настаўніцы праявіліся на ўроках чытання твораў Г. Сянкевіча «Янка-музыка» і Цёткі «Міхаська»?»; «Пра што сведчыць надпіс на кнізе, якую падаравала Даніку пані Мар‘я?»; «Якой настаўніцай была панна Рузя? Параўнайце яе з паняй Мар‘яй».

Вялікія патрабаванні пры падрыхтоўцы да эўрыстычнай гутаркі прад'яўляюцца да фармулёўкі пытанняў. Яны павінны быць кароткімі, дакладнымі, змястоўнымі, сфармуляванымі так, каб абуджалі думку вучня. Нельга ставіць перад вучнямі альтэрнатыўных пытанняў, якія патрабуюць адназначных адказаў тыпу «так» або «не». Пытанні не павінны быць занадта цяжкімі і занадта лёгкімі, нельга, каб у іх «хавалася» падказка. Эўрыстычная гутарка ўяўляе сабою строгую сістэму пытанняў і заданняў, такую іх паслядоўнасць, каб кожнае наступнае як бы вынікала з папярэдняга адказу.

Аналізуючы мастацкі твор, настаўнік звычайна звяртаецца да змешанай, рэпрадуктыўна-эўрыстычнай гутаркі.

Актывізацыі пазнаваўчай дзейнасці школьнікаў у часе гутаркі спрыяе пастаноўка ў пачатку ўрока або нават на пачатку вывучэння твора асноўнага, ключавога пытання, адказ на якое можна атрымаць толькі дзякуючы сумеснай карпатлівай працы.

Пад дыспутам звычайна разумеюць публічныя спрэчкі на навуковую або важную грамадскую тэму. Практыка паказвае, што атрыманыя ў часе літаратурнага дыспуту веды пераходзяць у перакананні: вучні набываюць навыкі аргументавана абараняць сваю пазіцыю.

Дыспут можа быць запланаваны на ўвесь урок або на яго частку. Іншы раз у працэсе запланаванай эўрыстычнай гутаркі ўзнікаюць незапланаваныя дадатковыя дыскусійныя пытанні, у выніку чаго гутарка перарастае ў стыхійны дыспут.

Для ўзнікнення сапраўднай дыскусіі на ўроку літаратуры неабходны адпаведныя ўмовы. Акрамя добрага ведання зместу твора, вучні павінны адчуваць сябе камфортна: давяраць педагогу, не баяцца выказваць альтэрнатыўныя думкі. Прапанаваныя для абмеркавання пытанні павінны прадугледжваць супрацьлеглыя адказы. Неабходна, каб і сам твор быў дыскусійным.

 

таратуры. Методыка яе правядзення.

– гэта вусны выклад якой-небудзь навуковай тэмы. На лекцыі вучні атрымліваюць максімальную колькасць інфармацыі з вуснаў настаўніка. Да метаду лекцыі славеснік звычайна звяртаецца ў старшых класах пры вывучэнні аглядавых тэм і біяграфіі пісьменніка.

мы актывізацыі пазнавальнай дзейнасці вучняў.

ра, здольнага ўплываць на ўвагу вучня-слухача. Слова (маналог) педагога не можа быць манатонным. У час лекцыі настаўнік мяняе тэмп выкладу ў залежнасці ад важнасці інфармацыі.

гэта спрыяе найбольш поўнаму засваенню матэрыялу. Лекцыя бывае эфектыўнай і тады, калі выкарыстоўваюцца элементы гутаркі, што значна спрыяе актывізацыі пазнавальнай дзейнасці вучняў.

запісаць план лекцыі на класнай дошцы і ў іх сшытак. Гэта праца штораз паўтараецца для замацавання навыкаў. Выконваецца таксама шэраг паслядоўна ўскладненых заданняў пры канспектаванні лекцыі: практыкаванні ў перадачы на пісьме плана лекцыі абзацамі, практыкаванні, звязаныя з выключэннем адступленняў ад асноўнай тэмы, практыкаванні, накіраваныя на выбарачнае канспектаванне, на запіс лекцыі па памяці. Як правіла, запісы робяцца ў чарнавым варыянце, пасля чаго дома вучнямі дапрацоўваюцца і аналізуюцца (пры неабходнасці) настаўнікам. Канспект можа сведчыць аб тым, як школьнікі зразумелі тэму.

Лекцыя звычайна разлічана на ўвесь урок, яна эканоміць вучэбны час. За адзін урок вучань можа азнаёміцца з жыццём і творчасцю пісьменніка, з развіццём літаратуры на пэўным этапе, засвоіць складаныя пытанні па тэорыі літаратуры.

 

раванне, дэманстрацыя).

. Такое дзяленне не выключае магчымасці адносіць асобныя сродкі нагляднасці як да групы ілюстрацыйных, так і дэманстрацыйных.

– адзін з прадуктыўных метадаў выкладання літаратуры ў школе, з дапамогаю якога рэалізуецца прынцып нагляднасці. Метад ілюстравання прадугледжвае выкарыстанне слыхавога, зрокавага, мастацка-выяўленчага, графічнага, слоўна-вобразнага і камбінаванага відаў нагляднасці (радкі з твора, урыўкі з успамінаў, творы жывапісу, партрэт пісьменніка, ілюстрацыі да твораў, табліцы, схемы, літаратурныя карты). Асноўнымі прыѐмамі метаду ілюстравання з‘яўляюцца: вуснае славеснае маляванне, складанне кадрапланаў, падрыхтоўка вучнямі ілюстрацый да твора, інсцэніраванне, мізансцэніраванне.

заключаецца ў тым, што вучань пасля прачытання мастацкага твора або ўрыўка сваімі словамі малюе ўяўленую ім карціну.

Звычайна да такога віду працы настаўнік звяртаецца ў V–VІІІ класах пры вывучэнні эпічных або ліра-эпічных твораў, якія змяшчаюць апісанні прыроды, партрэтныя характарыстыкі, інтэр‘ер, цікавыя (ключавыя) сцэны. Задача вучня не толькі ў тым, каб перадаць малюнак, створаны аўтарам, але і ўдакладніць яго ад сябе, дапоўніць яго тым, чаго няма ў тэксце – жэсты, міміка, позы, пэўныя элементы пейзажу. Прапаноўваць для стварэння славесных малюнкаў пажадана тыя ўрыўкі з тэксту, у якіх ёсць што дамалёўваць.

Звяртаючыся да вуснага славеснага малявання, настаўнік павінен мець на ўвазе, што вучні могуць абмежавацца падрабязным пераказам тэксту або наадварот намаляваць сваю карціну на падставе адвольных асацыяцый, не звязаных з тэкстам.

Славеснае маляванне атрымліваецца больш паспяховым, калі паралельна настаўнік праводзіць з вучнямі гутарку па ілюстрацыях мастакоў да твораў, што вывучаюцца на ўроку літаратуры. Па магчымасці неабходна паказваць вучням малюнкі, рэпрадукцыі карцін, ілюстрацыі па матывах вывучаемага твора. Школьнікам цікава супастаўляць карціны, створаныя іх уяўленнем, з творамі мастакоў-ілюстратараў.

вызначаецца дынамікай і нагадвае працу над стварэннем дыяфільма або сцэнарыя кінафільма.

Пры складанні кадраплана тэкст дзеліцца на часткі, але не адвольна, а з такім разлікам, каб кожная частка ўяўляла сабою асобны кадр з дыяфільма або эпізод з кінафільма. Затым вучні даюць падрабязнае апісанне кожнага кадра або эпізоду. Загалоўкі да асобных сцэн для будучага фільма могуць прыдумаць самі вучні або выкарыстаць для гэтага цытату з твора. Вучні пад кіраўніцтвам настаўніка вызначаюць парадак змены кадраў, прадумваюць іх гукавое афармленне.

– распрацоўка сцэнарыя і пастаноўка п‘есы паводле апавядання, урыўка з аповесці або рамана. Гэта папулярны, але даволі складаны прыѐм і таму прымяняецца пераважна ў старшых класах. Прыѐм інсцэніравання актывізуе эмацыянальнае суперажыванне і пазнавальную дзейнасць вучняў пры вывучэнні літаратуры, засяроджвае ўвагу на асаблівасцях мастацкага тэксту. Пры інсцэніраванні вучні лепш усведамляюць эпоху, адлюстраваную ў творы, дакладней спасцігаюць характары герояў і матывы іх учынкаў.

Важна правільна выбраць твор або ўрывак для інсцэніравання. Тэкст не павінен быць аб‘ѐмным, шматпланавым, з вялікаю колькасцю дзейных асоб. Абавязковым патрабаваннем да тэксту з‘яўляецца прысутнасць у ім дынамічнага дзеяння і наяўнасць дыялагічнай мовы. Вучні павінны мець пэўнае ўяўленне пра спецыфіку тэатральнага мастацтва. Інсцэніраванне найчасцей прымяняецца ў працэсе аналізу мастацкага твора або на заключным этапе яго вывучэння.

эфектыўна прымяняецца пры вывучэнні драматычных твораў. Мізансцэна – размяшчэнне акцёраў на сцэне ў той ці іншы момант спектакля. Прыём мізансцэніравання дапамагае раскрыць зрокавы бок п‘есы. Пры вывучэнні драматычнага твора праз мізансцэніраванне вучні спрабуюць ўявіць месца дзеяння, знешні выгляд персанажаў, іх жэсты, міміку, манеру хадзіць і тым самым глыбей зразумець адметнасць характару кожнага з іх.

наглядны спосаб азнаямлення школьнікаў з якой- небудзь з‘явай.

Найчасцей на ўроках літаратуры дэманструюцца партрэты пісьменнікаў. Гэта адбываецца не толькі пры вывучэнні біяграфіі мастака слова, але і на ўступных занятках, і пры вывучэнні аглядавых тэм. Нярэдка настаўнік звяртаецца да мастацкіх партрэтаў, выкананых вядомымі жывапісцамі, графікамі і скульптарамі. Праца на ўроку з выкарыстаннем партрэта мае сваю методыку. Партрэт павінен быць якасным. Неабходна таксама ўмець прачытаць і паказаць партрэт.

Internet.

 

вучняў.

як метад выкладання літаратуры спецыфічны. Ён скіраваны на актывізацыю мастацкага ўспрымання, мастацкіх перажыванняў вучняў, на фарміраванне ў школьнікаў схільнасцей да мастацкага слова і развіццѐ творчых здольнасцей. Уведзены рускім метадыстам і літаратуразнаўцам М. І. Кудрашовым.

Метад творчага чытання рэалізуецца ў асноўным такімі прыѐмамі, як слова настаўніка, выразнае (мастацкае) чытанне твораў настаўнікам або майстрамі мастацкага слова (у запісе), каменціраванае чытанне настаўнікам, гутарка, накіраваная на выяўленне і паглыбленне першаснага ўспрымання твора, творчыя заданні па асабістых уражаннях, пастаноўка на ўроку вучэбнай праблемы

ілюстрацый, адказы на пытанні настаўніка і падручніка па ідэйна-мастацкім змесце твора, падрыхтоўка вусных і пісьмовых водгукаў, сачыненні па толькі што прачытаным творы.

Метад творчага чытання спрыяе навуковаму пазнанню літаратуры на першай ступені, паколькі першай і неабходнай ступенню гэтага пазнання з‘яўляецца мастацкае ўспрыманне і эстэтычнае перажыванне, у працэсе якога адбываецца непасрэднае засваенне спецыфікі літаратуры: вобразнасць, адметнасць мовы і г.д.

выкарыстоўваецца на другой ступені ў логіцы пазнаваўчай дзейнасці і накіраваны на паглыбленне першапачатковага ўспрымання твора, на яго аналіз, на выяўленне, асэнсаванне і вырашэнне праблем маральнага, сацыяльнага і мастацкага характару.

Найбольш пашыранай формай эўрыстычнага метаду з‘яўляецца эўрыстычная гутарка, якая складаецца з сістэмы ўзаемазвязаных пытанняў, кожнае з якіх набліжае вучняў да вырашэння пастаўленай праблемы. Пытанні да эўрыстычнай гутаркі патрабуюць не толькі ўзнаўлення ведаў, але і пэўнага пошуку, даследавання. У час эўрыстычнай гутаркі настаўнік кіруе пазнаваўчай дзейнасцю вучняў, ставіць пытанні, стварае праблемныя сітуацыі.

Пасля набыцця вучнямі неабходных уменняў гутарка можа быць заменена самастойнай працай вучняў па пытаннях і заданнях настаўніка.

м аналізу, падбор цытат, аналіз эпізоду, аналіз вобраза літаратурнага героя, параўнальная характарыстыка герояў; складанне плана адказу, даклада, сачынення; канспектыўны выклад вынікаў аналізу твора, параўнальнага аналізу твораў розных аўтараў; выступленне на дыспуце; напісанне сачыненняў як вынік працы над мастацкім творам.

Эўрыстычны метад з‘яўляецца найважнейшым сродкам фарміравання даследчых навыкаў вучняў.

– спосаб арганізацыі пошукавай дзейнасці вучняў шляхам пастаноўкі перад імі задач, якія патрабуюць самастойнага творчага вырашэння.

Мэта даследчага метаду на ўроку літаратуры – падрыхтаваць вучняў да самастойнага вывучэння літаратурных твораў, сфарміраваць уменні ацэньваць іх ідэйныя і мастацкія вартасці, выпрацоўваць крытэрыі іх ацэнкі, удасканальваць мастацкі густ.

Паколькі гэты метад патрабуе ад вучняў даволі высокай ступені самастойнасці, яго мэтазгодна выкарыстоўваць у старшых класах. Але пачынаць фарміраванне ў вучняў уменняў здабываць веды самастойна неабходна з малодшага школьнага ўзросту.

Даследчы метад надзвычай блізкі да эўрыстычнага. Розніца паміж імі заключаецца ў навучальнай ролі настаўніка і вучэбнай дзейнасці вучняў.

Даследчы метад рэалізуецца праз наступныя прыѐмы: пастаноўка настаўнікам перад класам праблемы, асноўныя аспекты якой вырашаюцца групаю вучняў або па індывідуальным заданні; распрацоўка і прапанова вучням тэм і пытанняў да семінарскіх заняткаў, пастаноўка перад класам задачы падрыхтаваць паведамленне на адну з прапанаваных тэм або самастойна прааналізаваць пазапраграмны твор.

Віды дзейнасці вучняў пры даследчым метадзе: самастойны аналіз усяго твора або яго часткі; супастаўленне двух або некалькіх праграмных твораў; супастаўленне розных поглядаў у літаратурнай крытыцы; супастаўленне твора з яго інтэрпрэтацыяй у тэатры або ў кіно і інш.

ўскіх дакладаў або сачыненняў.

Даследчы метад актывізуе цікавасць вучняў да творчага пошуку і забяспечвае авалоданне імі метадаў навуковага пазнання, рыхтуе школьнікаў да навукова-даследчай працы.

– спосаб атрымання ведаў вучнямі ў гатовым выглядзе, але не дагматычна, са слоў настаўніка, з падручніка, крытычнага артыкула і інш. Развіццю думкі вучняў спрыяе праблемны выклад матэрыялу. Рэпрадуктыўны метад карысны не толькі тым, што вучні атрымліваюць значную колькасць новай інфармацыі, але і тым, што іх веды падсумоўваюцца і абагульняюцца.

мы праяўлення рэпрадуктыўнага метаду: аповед настаўніка пра жыццѐ пісьменніка, лекцыя або лекцыя з элементамі гутаркі пра творчы шлях пісьменніка, аглядавая лекцыя з дэманстрацыяй наглядных дапаможнікаў і выкарыстаннем ТСН, пастаноўка перад вучнямі праблемных пытанняў і пошукавых задач, тлумачэнне заданняў па падручніку і вучэбных дапаможніках.

Віды дзейнасці вучняў пры рэпрадуктыўным метадзе: запіс плана або канспекта лекцыі настаўніка, складанне плана або канспекта прачытаных артыкулаў падручніка, складанне сінхронных табліц; падрыхтоўка адказаў па матэрыялах лекцыі або падручніка; падрыхтоўка дакладаў, рэфератаў, сачыненняў з выкарыстаннем наяўнага матэрыялу.

 

да яго.

Урок – асноўная форма арганізацыі адукацыйнага працэсу, якая ўзнікла ў XVІІ стагоддзі пасля ўвядзення класна-ўрочнай сістэмы чэшскім педагогам Янам Амосам Коменскім.

Урок – «калектыўная форма навучання, якой уласцівыя пастаянны састаў навучэнцаў і ўстойлівыя часавыя рамкі (45 хвілін), з загадзя састаўленым раскладам і арганізацыяй вучэбнай працы над пэўным матэрыялам». Для ўрока ставяцца арганізацыйныя, гігіенічныя, дыдактычныя, метадычныя і літаратуразнаўчыя патрабаванні.

наяўнасць раскладу, праграмы, падручнікаў, памяшкання, настаўніка, вучняў.

тэмпературны рэжым; фізіка-хімічныя ўласцівасці паветра (неабходнасць праветрывання); асвятленне; папераджэнне стамлення школьнікаў; чаргаванне відаў дзейнасці (змена слухання выкананнем прац); своечасовае правядзенне фізкультхвілінак; прытрымліванне правільнай працоўнай паставы вучня; адпаведнасць класнай мэблі росту школьніка.

выразнае фармуляванне адукацыйных задач і іх састаўных элементаў, усведамленне іх сувязі з развіццёвымі і выхаваўчымі задачамі; вызначэнне месца ўрока ў агульнай сістэме заняткаў; вызначэнне аптымальнага зместу ўрока ў адпаведнасці з патрабаваннем праграмы і мэтамі ўрока, улікам узроўню падрыхтаванасці вучняў; прагназаванне ўзроўню засваення вучнямі навуковых ведаў, сфарміраванасці ўменняў і навыкаў як на ўроку, так і на асобных яго этапах; выбар найбольш рацыянальных метадаў, прыѐмаў і сродкаў навучання, стымулявання і кантролю, аптымальнага іх уздзеяння на кожным этапе ўрока, спалучэнне розных форм калектыўнай, групавой і індывідуальнай працы на ўроку і максімальную самастойнасць у вучэнні навучэнцаў; рэалізацыя на ўроку ўсіх дыдактычных прынцыпаў; стварэнне ўмоў паспяховага навучання школьнікаў.

выкарыстанне не толькі агульнадыдактычных, але і спецыфічных прынцыпаў, метадаў і прыёмаў выкладання прадмета; урок павінен быць эмацыянальным, выклікаць цікавасць да вучэння і выхоўваць патрэбнасць у ведах; тэмп і рытм урока павінны быць аптымальнымі, дзеянні настаўніка і вучняў, завершанымі; неабходны поўны кантакт ва ўзаемадзеянні настаўніка і вучняў на ўрока; павінна дамінаваць атмасфера добразычлівасці і актыўнай творчай працы; па магчымасці варта мяняць віды дзейнасці вучняў, аптымальна спалучаць розныя метады і прыѐмы навучання, наборы заданняў з арыентацыяй на павышаную актыўнасць вучняў, індывідуальны падыход, віды кантролю; настаўнік павінен забяспечваць актыўнае вучэнне кожнага школьніка.

урок павінен уключаць веды па адпаведнай навуцы – літаратуразнаўстве: тэорыю і гісторыю літаратуры; настаўнік павінен прытрымлівацца правіл літаратуразнаўчага аналізу; веды па літаратуры павінны быць навуковымі, а таксама ўтрымліваць індывідуальны падыход да ацэнкі з‘яў.

 

таратуры.

М. Кудрашоў класіфікаваў урокі наступным чынам: урок вывучэння тэорыі і гісторыі літаратуры; урокі вывучэння мастацкіх твораў; урок развіцця маўлення.

ўрокаў: урок вывучэння новага матэрыялу; урок замацавання ведаў і ўменняў; урок абагульнення і сістэматызацыі вывучанага; урок паўтарэння; урок камбінаванай будовы; урокі кантролю і ацэнкі ведаў, умення.

:

— арганізацыйны момант, які характарызуецца знешняй і ўнутранай (псіхалагічнай) гатоўнасцю вучняў да ўрока;

— паведамленне тэмы і мэты ўрока;

— паўтарэнне ці актуалізацыя апорных ведаў урока, праверка дамашняга задання;

— вывучэнне новага матэрыялу;

— першасная праверка разумення вучнямі новага вучэбнага матэрыялу;

— замацаванне вывучанага;

— абагульненне і сістэматызацыя вывучанага;

— кантроль і самаправерка ведаў;

— інфармацыя па дамашнім заданні, інструктаж па яго выкананню;

— падвядзенне вынікаў урока;

— рэфлексія.

.

вых і выхаваўчых задач. У практыцы сучасных настаўнікаў пачынае набываць папулярнасць паведамляць толькі тэму ўрока, а мэты і задачы фармуляваць разам з класам, а на этапе рэфлексіі звяртаць увагу вучняў на іх дасягненні.

Можна карыстацца наступнымі парадамі пры фармулёўцы мэт урока:

г.д.;

г.д.;

г.д.

Наступны этап урока – паўтарэнне ці актуалізацыя апорных ведаў, праверка дамашняга задання, які займае ад 5 хвілін да паловы ўрока.

Асноўны этап ўрока – вывучэнне новага матэрыялу, адбываецца падчас чытання, знаёмства з паняццямі па гісторыі і тэорыі літаратуры.

Замацаванне новага матэрыялу адбываецца пры дапамозе аналізу і пераказу твораў.

Абагульненне вывучанага найчасцей адбываецца ў форме заключнага слова настаўніка, якое падводзіць вучняў да больш абагуленых высноў і назіранняў.

Асноўны віда кантролю і ўліку ведаў вучняў – апытанне, якое з‘яўляецца не толькі сродкам замацавання і паглыблення ведаў, але і самакантролем працы настаўніка. Апытанне бывае вуснае і пісьмовае, бягучае (паўрочнае) і тэматычнае (пасля вывучэння пэўнай тэмы). Бягучае апытанне падзяляецца на індывідуальнае (настаўнік асобна для некалькіх вучняў распрацоўвае грунтоўныя асноўныя і дадатковыя пытанні), франтальнае (праверка ведаў многіх вучняў, кожны з якіх адказвае на вузкае пытанне, у тым ліку і на дадатковае), камбінаванае (спалучэнне індывідуальнага і франтальнага, вуснага і пісьмовага). Камбінаванае апытанне дазваляе адразу апытаць 3-4, а то і больш вучняў. Пры спалучэнні вуснага і пісьмовага апытання настаўніку трэба падрыхтаваць карткі для працы вучня на дошцы ці ў сшытку.

Паўрочны кантроль вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў ажыццяўляецца ў вуснай і пісьмовай формах ці ў іх спалучэнні шляхам правядзення індывідуальнага, групавога, франтальнага апытанняў з выкарыстаннем пытанняў і заданняў, змешчаных у падручніках, вучэбных, вучэбна-метадычных дапаможніках, а таксама іншых спосабаў кантролю.

Працуючы над тэкстам мастацкага твора згодна з пытаннямі і заданнямі падручніка, настаўнік выпраўляе сэнсавыя, а таксама маўленчыя і граматычныя памылкі ў адказе вучня. Аналітычныя пытанні падручніка могуць быць прапанаваны для пісьмовага адказу пасля абмеркавання іх на папярэдніх уроках. Пры ацэньванні вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў улічваюцца іх узроставыя асаблівасці і магчымасці.

Дамашняе заданне абавязкова запісваецца настаўнікам на дошцы і каменціруецца.

Дамашняе заданне адносіцца да форм арганізацыі адукацыйнага працэсу ў агульнаадукацыйнай установе, які ўключае матывацыю індывідуальнай працы і інструктаж па яго выкананні. Эфектыўнасць засваення ведаў залежыць ад характару дамашняга задання (якія спосабы дзейнасці яно прадугледжвае, ці цікава вучням), яго аб‘ѐму і ступені гатоўнасці яго выканання.

Змест дамашняга задання павінен быць рэгламентаваным: Не рэкамендуецца перагружаць вучняў вялікім аб‘ёмам, неабходна ствараць умовы для магчымага выбару імі задання, улічваць вучэбныя магчымасці вучняў і іх схільнасці. Заданне, якое даецца класу для дамашняга выканання, не можа быць больш складаным, чым тая праца, якая рабілася на ўроку.

Дамашняе заданне павінна быць пасільным, дакладным, суадносіцца з вучэбным матэрыялам. Неабходна, каб яно дапамагала вучням ліквідаваць прабелы, узнавіць забытае, замацаваць новы змест.

Падвядзенне вынікаў урока – выстаўленне адзнак, карэкцыя мэт і задач, пастаўленых на пачатку ўрока. Гэта своеасаблівае падвядзенне вынікаў у сістэме працы на ўроку, калі сінтэзуюцца і абагульняюцца набытыя веды, выяўляецца трываласць і самастойнасць вучнѐўскіх меркаванняў, адбываецца карэкцыя набытых ведаў і ўменняў і выкарыстанне іх у новай сітуацыі.

Рэфлексія – адносна новы этап ўрока, гэта не ацэнка дзейнасці настаўнікі («Ці спадабаўся вам урок?»), а самаацэнка вучнямі свайго стану, работы на ўроку.

 

таратуры.

З сярэдзіны 1970-х гадоў у школе выявілася небяспечная тэндэнцыя паніжэння цікавасці школьнікаў да заняткаў. Адыход вучняў ад пазнавальнай працы педагогі спрабавалі спыніць рознымі спосабамі. На абвастрэнне праблемы масавая практыка адрэагавала так званымі нетрадыцыйнымі ўрокамі, галоўнай мэтай якіх з‘яўляецца абуджэнне цікавасці школьнікаў да навучальнай працы. Нетрадыцыйны ўрок – імправізаваныя вучэбныя заняткі, якія маюць неўсталяваную структуру.

Раскрыем сутнасць асноўных відаў нетрадыцыйных урокаў па літаратуры.

й дзейнасці, параўнаць іх з вынікамі іншых удзельнікаў.

Падрыхтоўка дзелавой гульні пачынаецца з распрацоўкі сцэнарыя. Дзелавая гульня ўключае наступныя этапы:

 актуалізацыя базавых ведаў, матывацыя дзейнасці вучняў, стымуляванне самастойнай пазнавальнай дзейнасці;

 фармаванне творчых груп па 3–5 чалавек, прэзентацыя каманд (абмеркаванне назвы, дэвізу, эмблемы кожнай каманды). У кожнай групе выбіраюцца кіраўнікі (або адказныя);

ўка праблемы;

 праца ў творчых групах.

Кожная каманда атрымоўвае творчае заданне і матэрыялы, неабходныя для яго выканання, і выпрацоўвае сваю канцэпцыю рашэння праблемы.

Агульнае абмеркаванне праблемы: на дадзеным этапе здзяйсняецца калектыўная выпрацоўка рашэння праблемы.

Аналіз дзейнасці кожнай каманды, вывядзенне сумарных заахвочванняў і штрафных балаў, адзнака дзейнасці ўсіх удзельнікаў групы.

: пытанне-адказ, разгорнутая гутарка, вусныя даклады з наступным іх абмеркаваннем, абмеркаванне пісьмовых творчых прац вучняў, каменціраванае чытанне першакрыніц. Часопіс павінен садзейнічаць глыбейшаму вывучэнню тэмы вучнямі. У працэсе падрыхтоўкі часопіса павінны быць вызначаны пытанні, праблемы для абдумвання. Пры правядзенні ўрока-вуснага часопіса настаўнік павінен умець арганізаваць і падтрымаць абмеркаванне, падчас якога важна, каб вучні аргументавалі і даказвалі свой пункт гледжання. Арганізацыя абмеркавання або дыскусіі патрабуе ад выкладчыка ўмення сфармуляваць праблему, пытанні; прамоўніцкага майстэрства, такту, ведання сутнасці пытання. Стыль правядзення ўроку-вуснага часопіса павінен быць дэмакратычным, высновы настаўніка – пераканаўчымі. Удзел у такім уроку дае магчымасць вучням стаць аўтарамі тэзіса, будаваць асабістую гіпотэзу, стаць крытыкам выказванняў іншых вучняў або выкладчыка. Да ўрока рыхтуюцца экспрэс-даклады. Кожнаму вучню даецца магчымасць папрактыкавацца ў публічных выступах.

вых і літаратурных з‘яў. Форма правядзення – групавое абмеркаванне тэарэтычных пытанняў.

Методыка арганізацыі:

 вызначэнне мэты і зместу праблемы, якая абмяркоўваецца, прагноз вынікаў;

 вызначэнне вузлавых пытанняў, па якіх будзе арганізавана дыскусія.

Методыка правядзення:

 азнаямленне слухачоў з праблемай, сітуацыйнай задачай. Пытанні для вучняў ставяцца паслядоўна ў адпаведнасці з планам;

 арганізацыя абмеркавання розных пунктаў погляду па сутнасці праблемы.

 заключэнне па выніках абмеркавання. У заключным слове настаўнік характарызуе актыўнасць або пасіўнасць аўдыторыі, ацэньвае адказы, пры неабходнасці аргументавана аспрэчвае няправільныя меркаванні, дапаўняе няпоўныя адказы, робіць агульную выснову па выніках абмеркавання.

мы схематычна). Урокі-лекцыі прымяняюцца пры вывучэнні аглядавых тэм, для уступных заняткаў да манаграфічных тэм, пры вывучэнні біяграфіі пісьменніка, як першы ўрок перад вывучэннем вялікага эпічнага твора».

Лепшыя прыклады нетрадыцыйных урокаў па літаратуры можна знайсці на старонках часопісаў «Роднае слова» і «Беларуская мова і літаратура».

 

таратуры.

.

Для падрыхтоўкі да складання плана настаўнік павінен:

1. Азнаёміцца з праграмай па прадмеце для адпаведнага класа.

міцца з вучэбным дапаможнікам (мастацкія творы, уключаныя ў падручнік-хрэстаматыю, артыкулы па тэме, крытычныя і літаратуразнаўчыя артыкулы, метадычны апарат і інш.).

3. Звярнуцца да метадычнага дапаможніка.

4. Прадумаць форму правядзення ўрокаў, выкарыстанне мэтазгодных метадаў і прыѐмаў навучання.

5. Падабраць наглядныя дапаможнікі і ТСН пры іх наяўнасці.

6. Звярнуцца да унутрыпрадметных сувязей (матэрыял, які ўжо вывучаўся).

7. Спланаваць выкарыстанне міжпрадметных сувязей (беларуская мова, руская літаратуры, гісторыя, выяўленчае мастацтва, музыка і інш.).

8. Распрацаваць сістэму ўрокаў па творы, па аглядавай ці манаграфічнай тэмах.

.

ка, дамашняе заданне.

урока. У плане ўрока адлюстроўваецца тэма, мэты і задачы ўрока, метады і прыѐмы, якія выкарыстоўваюцца настаўнікам, ход ўрока, асноўныя пытанні да вучняў, тэзісы настаўніцкага паведамлення новай тэмы. У плане-канспекце настаўнік больш дэталѐва распрацоўваецца слова настаўніка, а таксама пытанні і заданні для вучняў. Канспект – дэталѐвае апісанне ходу ўрока, усіх пытанняў і заданняў да класа ці асобнага вучня, а таксама прагназуемыя адказы на іх.

Бягучае планаванне мае наступны выгляд:

Дата, клас

Тэма:

Адукацыйная мэта:

Выхаваўчая мэта:

Развіццѐвая мэта:

Тып урока:

мы навучання:

Унутрыпрадметныя і міжпрадметныя сувязі:

Папярэдняе дамашняе заданне:

Літаратура:

Абсталяванне:

Нагляднасць, ТСН:

Ход урока

I. Арганізацыйны момант.

ІІ. Паведамленне тэмы і мэты ўрока.

ІІІ. Паўтарэнне ці актуалізацыя апорных ведаў урока, праверка дамашняга задання.

ІV. Вывучэнне новага матэрыялу.

V. Першасная праверка разумення вучнямі новага вучэбнага матэрыялу.

VI. Замацаванне вывучанага.

VII. Aбагульненне і сістэматызацыя вывучанага.

VIII. Кантроль і самаправерка ведаў.

ІХ. Інфармацыя па дамашнім заданні, інструктаж па яго выкананню

Х. Падвядзенне вынікаў урока.

ХІ. Рэфлексія.

Этапы планавання ўрока і падрыхтоўкі да яго

1. Знаёмства з раздзелам праграмы, у які ўваходзіць урока, вызначэнне яго месца ў курсе літаратуры, вызначэнне, з якім матэрыялам па дадзенай тэме ўжо знаѐміліся вучні.

2. Чытанне з наступным аналізам твора, матэрыялу, змешчанага ў вучэбным дапаможніку, літаратуразнаўчых і крытычных прац па тэме ўрока.

3. Вызначэнне адукацыйных, выхаваўчых, развіццёвых мэт і задач урока на аснове праграмы, вучэбных і метадычных дапаможнікаў, дадатковай літаратуры.

4. Адбор аптымальнага зместу і матэрыялу ўрока, яго падзел на закончаныя ў сэнсавых адносінах блокі і часткі, вылучэнне апорных ведаў.

5. Вылучэнне галоўнага матэрыялу, які вучань павінен зразумець і запомніць на ўроку.

6. Распрацоўка структуры ўрока, вызначэнне яго тыпу і найбольш мэтазгодных метадаў і прыѐмаў навучання.

7. Адлюстраванне і выкарыстанне сувязей матэрыялу з іншымі прадметамі.

8. Планаванне дзеянняў настаўніка і вучняў на этапах урока (асабліва пры авалоданні новымі ведамі і ўменнямі).

9. Падбор нагляднасці і ТСН (кіна- і дыяфільмаў, карцін, плакатаў, картак, схем, дадатковай літаратуры і інш.).

10. Праверка абсталявання і тэхнічных сродкаў навучання.

11. Планаванне настаўнікам запісаў на дошцы і выкананне аналагічнай працы вучнямі на дошцы і ў сшытках.

12. Вызначэнне аб‘ёму і формы самастойнай працы вучняў на ўроку і яе скіраванасці на развіццё іх самастойнасці.

13. Вызначэнне форм і прыѐмаў замацавання атрыманых і выпрацаваных на ўроку і дома ведаў, уменняў і навыкаў вучняў.

14. Складанне спісу вучняў, веды і ўменні якіх будуць правярацца адпаведнымі формамі і метадамі, улічваючы ўзроўні іх сфарміраванасці.

му і формы дамашняга задання.

16. Выбар форм падвядзення вынікаў урока.

17. Планаванне пазакласнай працы па дадзенай тэме.

 

нормы ацэнак.

   

 

 

таратуры.

– адна з формаў вучэбнага працэсу, якая будуецца на прынцыпе добраахвотнасці і прадугледжвае выкананне адукацыйнай і выхаваўчай функцый у іх непарыўным адзінстве. Пазакласныя заняткі па літаратуры праводзяцца ў пазаўрочны час пад кіраўніцтвам настаўніка, яны цесна звязаны з паўсядзѐннымі ўрокамі, з‘яўляюцца іх працягам і накіраваны на замацаванне, пашырэнне і паглыбленне ведаў вучняў, акрэсленых вучэбнай праграмай. Пазакласная праца па літаратуры дае магчымасць кожнаму вучню праявіць творчую ініцыятыву, пабыць «публічнай» асобай. Яе спецыфіка прадугледжвае наданне кожнаму мерапрыемству элементаў нетрадыцыйнасці і святочнасці, патрабуе добрай арганізаванасці. Пры планаванні пазакласнай працы настаўнік павінен арыентавацца на вучэбную праграму, літаратурны каляндар і агульны школьны план.

.

працы з вучнямі, якія па даручэнні настаўніка рыхтуюць да запланаванага мерапрыемства рэфераты, даклады, выразнае чытанне твораў, нататку ў насценную газету, займаюцца афармленнем сцэны і глядзельнай залы, рыхтуюць афішы, запрашальныя білеты і г.д.

(дзейнасць гурткоў, клубаў, музеяў).

гэта педагагічна арганізаванае чытанне вучнямі мастацкай, навукова-папулярнай і іншай літаратуры, накіраванае на інтэлектуальнае, маральнае і эстэтычнае развіццё вучняў, прывучэнне іх да самастойнага чытання, развіццё літаратурных інтарэсаў і густаў.

эстэтычным выхаванні вучняў; выкарыстанне разнастайных відаў работы, якія стымулююць развіццё цікавасці дзяцей да мастацтва слова; выхаванне ў школьнікаў жадання спасцігаць і абараняць духоўныя каштоўнасці, створаныя літаратурай і іншымі відамі мастацтва; кіруючая роля настаўніка ў забеспячэнні развіцця самастойнай чытацкай і літаратурна-мастацкай дзейнасці ў школьнікаў.

Для паспяховай арганізацыі гэтай формы пазакласнай працы ў сучаснай школе настаўнік павінен ведаць чытацкія інтарэсы і ўзровень начытанасці вучняў, а таксама спосабы арганізацыі, стымулявання, кантролю і ўліку пазакласнага чытання.

– адзін з самых папулярных відаў эпізадычнай пазакласнай працы ў школе. Літаратурная вечарына спрыяе паглыбленаму вывучэнню літаратуры, развіццю творчых здольнацей школьнікаў і ўплывае на фарміраванне іх эстэтычнага густу. Настаўнік з‘яўляецца дарадчыкам і памочнікам пры падрыхтоўцы вечарын. Да такіх пазакласных мерапрыемстваў важна далучыць як мага больш вучняў, прадугледзець для іх пасільныя і цікавыя заданні.

вага і літаратурнага шляху; адной літаратурнай тэме, роду, жанру; сувязі літаратуры з іншымі відамі мастацтва (тэатр, музыка, жывапіс).

Сучасная беларуская методыка вылучае наступныя формы правядзення літаратурных вечарын: вечарына шырокай праграмы (даклад настаўніка або вучня і канцэрт мастацкай самадзенасці), вечарына-сустрэча з пісьменнікам; вечарына-спектакль, вечарына чытання, вечарына пытанняў і адказаў, вечарына гульняў (віктарыны, інсцэніроўкі-загадкі, турніры, КВіЗ).

. Адметнасць літаратурнага дыспута ў тым, што вучням прапануецца абмеркаваць такія пытанні (звычайна маральна-этычнага зместу), якія могуць выклікаць процілеглыя адказы.

Дыспут можа быць запланаваны славеснікам як пазакласнае мерапрыемства і як форма ўрока. Практыка паказвае, што атрыманыя ў часе літаратурнага дыспуту веды пераходзяць у перакананні: вучні набываюць навыкі аргументавана абараняць сваю пазіцыю.

Правільная пастаноўка настаўнікам праблемнага пытання дае магчымасць дасягнуць станоўчых вучэбна-выхаваўчых вынікаў. Кожнае пытанне мае не толькі пазнавальнае, але і маральна-выхаваўчае значэнне, таму што вучыць глыбока разумець ідэйна-эстэтычны змест твора. Дыскусійным павінен быць і сам твор.

пазакласнага чытання. Пытанні для канферэнцыі рыхтуе настаўнік, улічваючы маральна-этычную, эстэтычную і філасофскую праблематыку твораў.

На літаратурных канферэцыях па кожным пытанні можа выступаць адзін або некалькі дакладчыкаў. Астатнія вучні могуць задаваць пытанні, дапаўняць дакладчыка або выступаць у якасці апанентаў.

.

Школьнае літаратурнае краязнаўства вывучае літаратурную гісторыю мясцовасці, на тэрыторыі якой знаходзіцца школа: фальклор, жыццѐ і творчасць пісьменнікаў-землякоў, мясціны, звязаныя са знакамітымі пісьменнікамі, іншыя літаратурныя факты.

Сучасная методыка вылучае наступныя формы пазакласнай працы па літаратурным краязнаўстве ў школе: гурткі, экскурсіі і экспедыцыі, вечарыны, канферэнцыі, арганізацыя куткоў, музеяў.

літаратуразнаўчы, літаратурна-творчы, выразнагага чытання, літаратурна-краязнаўчы, драматычны.

чытаюць творы мастацкай літаратуры, слухаюць іх у выкананні настаўніка і артыстаў тэатра, бяруць удзел у разнастайных гульнях і віктарынах. Аналіз твораў з вучнямі сярэдняга ўзросту праводзіцца ў форме эўрыстычнай гутаркі з выкарыстаннем розных відаў нагляднасці. Вучні VІІІ–ХІ класаў на занятках у літаратуразнаўчым гуртку заслухоўваюць і абмяркоўваюць даклады гурткоўцаў, рыхтуюць рэфераты і рэцэнзіі, аналізуюць літаратурна-крытычныя артыкулы, праводзяць літаратурныя дыспуты, запрашаюць на пасяджэнні гуртка вядомых літаратуразнаўцаў і пісьменнікаў.

спрыяюць развіццю ў вучняў назіральнасці, творчага ўяўлення і вобразнага мыслення, вучаць іх карыстацца вобразнасцю мовы для выражэння сваіх творчых задум.

мства іх з творчай лабараторыяй вядомых пісьменнікаў.

– навучанне школьнікаў майстэрству чытання спецыяльна падабраных для выканання твораў. Падрыхтоўка да выканання праходзіць у два этапы: аналіз твора і ўвасабленне твора ў жывым слове. У час заняткаў у гуртку выразнага чытання ў вучняў выпрацоўваюцца ўменні і навыкі ўяўлення, назіральнасці, уменні ўздзейнічаць словам.

На занятках гуртка выразнага чытання значнае месца адводзіцца абмеркаванню чытальніцкага выканання на розных этапах яго падрыхтоўкі. Вучні павінны навучыцца слухаць чытальніка, бачыць станоўчае і недахопы ў яго выкананні, выпрацаваць правільны крытэрый ацэнкі якасці чытання.

і творчасць якіх звязана з тэрыторыяй, на якой знаходзіцца школа. Удзельнікі літаратурна-краязнаўчага гуртка вывучаюць мясцовы фальклор, перапісваюцца з пісьменнікамі, супрацоўнічаюць з літаратурнымі музеямі, чытаюць творы, у якіх апісаны родныя мясціны.

ствараецца па ўзроставаму прынцыпу: аб‘ядноўваць у адным гуртку вучняў малодшых і старшых класаў немэтазгодна. У гуртку могуць займацца ад 10 да 20 вучняў.

мяцца з тэатральным мастацтвам: чытаюць і абмяркоўваюць мемуарную і тэатразнаўчую літаратуру, праглядаюць спектаклі, пастаўленыя майстрамі сцэны.

Тэматыка рэпертуару вызначаецца ўзростам гурткоўцаў. На пачатку працы гуртка ставяцца п‘есы, напісаныя для дзяцей, а таксама інсцэніроўкі казак, невялікіх апавяданняў і аповесцей.

, якія звычайна праводзіцца на класных і агульнашкольных літаратурных вечарынах і ранішніках, на занятках літаратурных гурткоў і ў насценным друку. Літаратурная віктарына можа выкарыстоўвацца і на ўроках літаратуры як займальны матэрыял, а таксама для замацавання вывучанай тэмы. Для правядзення віктарыны звычайна ствараецца журы, у склад якога ўваходзяць і настаўнікі і вучні. Журы адказвае за падрыхтоўку пытанняў, за арганізацыю і правядзенне віктарыны, клапоціцца, каб у ѐй прыняла найбольшая колькасць вучняў. Пераможцы ўзнагароджваюцца спецыяльнымі прызамі.

 

 

 

 

таратуры.

На сучасным этапе развіцця літаратурнай адукацыі актывізуецца ўвага настаўнікаў да сучасных адукацыйных тэхналогій – сістэмы педагагічнай дзейнасці па пэўным алгарытме з мэтай засваення вучнямі зместу літаратурнай адукацыі. “Традыцыйныя тэхналогіі пераважна зводзіліся да пераносу інфармацыі, ведаў. Настаўнік, падручнікі – крыніца, аб’ект – вучань. Традыцыйныя тэхналогіі распрацоўваліся на аснове рэпрадуктыўна-інфармацыйнага падыходу, новыя – заснаваны на падыходзе эўрыстычна-даследчым, праблемным. У новых тэхналогіях змяняецца функцыя настаўніка: дамінуючай становіцца не інфармацыйная, а рэгулюючая функцыя кіравання пазнавальным працэсам, яго псіхалагізацыя (стварэнне праблемных сітуацый, пабудова ўрокаў па прынцыпе лагічных, мысліцельных заданняў). Вялікая ўвага ў новых тэхналогіях надаецца алгарытмізацыі, распрацоўцы і прымяненню апорных схем, сігналаў, табліц, картак, малюнкаў і г.д.”.

Самымі распаўсюджанымі сучаснымі адукацыйнымі тэхналогіямі з’яўляюцца: тэхналогія развіцця крытычнага мыслення, французская педмайстэрня, тэхналогія перспектыўных ліній, модульнае навучанне, Дальтон-план, тэхналогія праектнага навучання і інш. Раскрыем іх сутнасць.

мае на ўвазе непарыўную сувязь з логікай, варыятыўнасць мысленчых дзеянняў, імкненне да глыбокіх ведаў; развіццё аналітычнага мыслення; фарміраванне грамадзянскай пазіцыі.

дазваляе актывізаваць і абагульніць веды, якія ёсць па дадзенай праблеме, выклікаць устойлівую цікавасць да вывучаемага матэрыялу, матываваць студэнтаў да навучальнай дзейнасці.

будзе карысным прымяненне прыёму “праўдзівых і непраўдзівых сцвярджэнняў”, пры правядзенні якога прапануецца 5-6 сцвярджэнняў. Задача вучняў вызначыць іх праўдзівасць (знакам “+”) ці непраўдзівасць (знакам “– “). У тых выпадах, дзе ёсць сумненні ў правільнасці адказу, ставіцца пытальны знак (“?”). Апошняя графа запаўняецца на стадыі рэфлексіі.

З мэтай выяўлення агульных і адрозных рыс выкарыстаць дыяграму Вена, якая складаецца з двух кругоў, якія перасякаюцца. У перасячэнні плоскасцей акружнасцей адлюстроўваецца агульнае, якое ўласціва двум аб’ектам, а ў паўакружнасцях фіксуецца тое, што характэрна для кожнага аб’екта.

Дыяграма Вена з’яўляецца эфектыўным прыёмам развіцця крытычнага мыслення, мае сінтэзуючы характар, бо аб’ядноўвае інфармацыю на аснове мноства крытэрыяў і выяўляе сувязь паміж імі; у працэсе яго прымянення рэалізуецца дзейнасны прынцып выкладання, у значнай меры пераадольваецца аднастайнасць у вучэбнай дзейнасці, а гэта абумоўлівае ўстойлівы інтарэс вучняў да рашэння дадзенай праблемы.

Адным з прыкладаў актуалізацыі ведаў па вывучаемай тэме з’яўляецца прыём “Выклік па ключавых словах”, калі выкладчык прапаноўвае ўзнавіць матэрыял на аснове слоў, узятых з тэксту (здраднік, камсамольскі актывіст, ганарлівая).

, на якім арганізуецца самастойная работа з новай інфармацыяй. Напрыклад, у рамках метадычнага прыёму “Думай – Дзяліся на пары – Дзяліся думкамі” вучням прапануецца пытанне па тэме заняткаў (“Пятрок і Сцепаніда:героі ці ахвяры”), над якім яны думаюць індывідуальна, пасля чаго дзеляцца на пары і параўноўваюць свой адказ з адказам партнёра, а затым некалькі пар дзеляцца вынікам сумесных роздумаў з усёй групай.

На наш погляд, адным з эфектыўных спосабаў графічнай арганізацыі матэрыялу, работ у групах з’яўляецца “Кластэр” – выдзяленне сэнсавых адзінак тэксту і іх графічнае афармленне ў пэўным парадку ў выглядзе гронкі, што дапамагае сістэматызаваць матэрыял. Прапануем кластэр для арганізацыі самастойнай работы вучняў:

   Народ

   як настаўнік

   каханне

аналіз, творчая перапрацоўка, інтэрпрэтацыя атрыманай інфармацыі (індывідуальна, у парах, у групе), звяртаецца ўвага на першапачатковыя палажэнні; уносяцца змены, дапаўненні; даюцца творчыя, практычныя або даследчыя заданні на аснове вывучанай інфармацыі. Вучні павінны суаднесці “новую” інфармацыю са “старой”, прааналізаваць і перапрацаваць яе, выказаць уласны погляд на праблему. Гэта дасягаецца з дапамогай наступных прыёмаў: запаўненне кластэраў, табліц, вяртанне да ключавых слоў, праўдзівых і непраўдзівых сцвярджэнняў, напісанне творчых работ (эсэ, тэлеграм, інтэрв’ю).

, які служыць для сінтэзу і абагульнення складанай інфармацыі, узбагачае слоўнікавы запас, дапамагае творчаму самавыяўленню.

Алгарытм напісання сінквейна

Назва

Два азначэнні

Тры дзеясловы

Сказ з чатырох слоў

Сінонім (ці асноўная думка тэксту) назвы

Эфектыўна выкарыстаць прыём “Канцэптуальная табліца” пры параўнанні некалькіх меркаванняў, напрыклад, пры пошуку адказу на пытанне, якое ставіць Я. Колас вуснамі галоўнага героя: у чым сэнс жыцця чалавека, яго асноўнае прызначэнне?

была распрацавана ў Францыі, яе падмурак заклалі вядомыя філосафы-навукоўцы і грамадскія дзеячы: Анры Валлон, Поль Ланжэвен і Жан Піяжэ. Майстэрні будуюцца ў адпаведнасці з наступнымі формуламі: вучань павінен сам шукаць веды; праца вучня павінна мець сэнс; усе здольныя; дзіця павінна рухацца; дзеці любяць працаваць рукамі.

Майстэрня – форма правядзення вучэбных заняткаў, якая складаецца з паслядоўнасці ўзаемазвязаных этапаў, на кожным з якіх вызначальным з’яўляецца адпаведнае вучэбнае заданне, якое накіроўвае пазнавальную дзейнасць школьнікаў. Выкананыя вучнямі заданні не правяраюцца настаўнікам, у класе арганізуецца самаправерка, самаацэнка, рэфлексія вынікаў працы і самога працэсу пазнання.

прыярытэт працэсу вучэння над яго вынікам; праблемнасць у навучанні; праца са словам і пісьмо; варыятыўнасць, магчымасць выбару вучнямі матэрыялу, дзейнасці, спосабу прадстаўлення выніка.

Асноўнымі этапамі майстэрні з’яўляюцца:

– арганізацыя настаўнікам праблемнай сітуацыі, стварэнне эмацыянальнага настрою, уключэнне асабістых адносінаў да прадметуаабмеркаванне і падключэнне падсвядомасці дзіцяці.

(індывідуальная праца) па пастаноўцы пытанняў, фармулёўцы мэтаў урока, ацэнцы сітуацыі, вылучэнні ндывідуальных гіпотыз, выкананні мікрапраектаў, тлумачэнні фактаў і з’яваў, рашэнні задач і г.д.

(групавая праца) па выкананні заданняў майстра.

– агульнае абмеркаванне таго, што зроблена: індывідуальна, у парах або групах, разгляд усіх гіпотэзаў, думак, прапановаў, рашэнняў.

– супастаўленне вучнямі сваіх індывідуальных і (або) групавых прац з навуковымі тэкстамі (культурна-гістарычнымі аналагамі) і ўсведамленне ўдзельнікамі майстэрні абмежаванасці сваіх ведаў.

– працэс асэнсавання сваёй дзейнасці, які перажываецца ў думках або ў адчуваннях.

– франтальнае абмеркаванне праблемы, што ўзнікла. На панэлі ўсе жадаючыя выказваюцца па сутнасці новай праблемы; новага бачання аб’екта вывучэння, тых адчуванняў, якія ўзніклі на ўроку.

: педагог на майстэрні знаходзіцца як бы ў цяні. На розных этапах урока ён умела кіруе працай вучняў з дапамогай заданняў.

– стварэнне вучнямі новых адукацыйных прадуктаў.

– гэта вывучэнне матэрыялу, якое патрабуе вылучэння асобнай тэмы як скразной лініі ў праграме па літаратуры, наяўнасці зрокавага раду, своеасаблівых інфармацыйных апор. Гэтыя апоры даюць магчымасць пастаяннага ўзнаўлення, актуалізацыі, перспектыўнага бачання, сінтэзавання і інтэгравання матэрыялу”.

вывучэння мовы. “Модульнае навучанне – такая арганізацыя працэсу, пры якой вучань працуе з праграмай, што складаецца з модуляў. Модуль-блок уключае наступнае:

– дакладна сфармуляваныя мэты і задачы;

– лагічна завершаны вучэбны матэрыял;

);

– метадычныя парады па дасягненні мэт;

– дакладнае планаванне і праектаванне ўрока і сістэмы ўрокаў;

– мікрамэты, формы справаздачнасці і крытэрыі адзнакі;

.

“Па тэме даецца заданне вучням для самастойнай працы, вызначаецца тэрмін выканання. Педагог выступае ў якасці кансультанта, кіруе самастойнай працай, затым праводзіць карэкцыйна-кантрольны ўрок або выніковую канферэнцыю. Вучань працуе самастойна. Справаздача аб вывучанай тэме праводзіцца ў вуснай або пісьмовай форме (даклады, рэфераты, сачыненні, эсэ і інш.). Настаўнік аналізуе, вызначае тыповыя недахопы, пра якія вядзецца гаворка на выніковых уроках”.

узнік у другой палове ХІХ ст. у сельскагаспадарчых школах ЗША і быў перанесены пасля ў агульнаадукацыйныя школы.

праектаў: даследчыя, творчыя, ролевыя, практыка-арыентаваныя, інфармацыйныя.

перспектыву даследавання.

можа быць рознай (відэафільм, свята, рэпартаж і інш.).

вызначаныя ролі, абумоўленыя зместам праекта. Асноўны від дзейнасці ў такіх праектах – ролевая гульня: імітацыі сацыяльных і дзелавых адносін у розных сітуацыях, літаратурныя персанажы.

вядомымі фактамі, аргументаваныя высновы). Інфармацыйныя праекты завяршаюцца прэзентацыяй (даклад, публікацыя).

праекты – гэта праекты з практычнымі вынікамі – газета, часопіс, інтэрнэт-партал.

Кожны праект павінен мець пашпарт праектнай працы

1. Назва праекта.

2. Кіраўнік праекта.

) праекта.

4. Вучэбны прадмет, у рамках якога праводзіцца праца па праекце.

5. Вучэбныя прадметы, блізкія да тэмы праекта.

6. Узрост вучняў, на якіх разлічаны праект.

клас (ы)).

інфармацыйны, даследчы, творчы, практыка-арыентаваны, ролевы).

9. Заказчык праекта.

10. Мэта праекта (практычная і педагагічная мэты).

11. Задачы праекта.

12. Пытанні праекта (3–4 самыя важныя праблемныя пытанні па тэме праекта, на якія неабходна адказаць удзельнікам падчас яго выканання).

13. Неабходнае абсталяванне.

14. Анатацыя (актуальнасць праекта, значнасць, кароткі змест).

) праекта.

16. Этапы працы над праектам (для кожнага этапа паказаць змест, форму, працягласць і месца працы).

17. Размеркаванне роляў у праектнай групе.

18. Афармленне праектнай папкі.

Праектная папка (партфоліо) – адзін з абавязковых выхадаў праекта, якая прад’яўляецца на абароне (прэзентацыі) праекта. Яе галоўная функцыя – паказаць ход працы праектнай групы. Акрамя таго, праектная папка дазваляе: арганізаваць працу кожнага ўдзельніка праектнай групы; стаць зручным даведнікам на працягу працы над праектам; аб’ектыўна ацаніць ход працы над завершаным праектам; меркаваць пра асабістыя дасягненні і росце кожнага ўдзельніка праекта на працягу яго выканання; зэканоміць час пры пошуку інфармацыі падчас падрыхтоўкі іншых праектаў, блізкіх па тэме.

У склад праектнай папкі ўваходзяць:

1) пашпарт праекта;

2) планы выканання праекта і асобных яго этапаў;

3) прамежкавыя справаздачы групы;

4) уся сабраная інфармацыя па тэме праекта, у тым ліку неабходныя ксеракопіі, раздрукоўкі і інш.;

5) вынікі даследаванняў і аналізу;

6) запісы ўсіх ідэй, гіпотэз і рашэнняў;

7) справаздачы аб нарадах групы, праведзеных дыскусіях, “мазгавых штурмах”;

8) кароткае апісанне ўсіх праблем, з якімі сутыкаліся ўдзельнікі праекта і спосабы іх пераадолення;

9) эскізы, чарцяжы, накіды;

10) матэрыялы да прэзентацыі;

11) іншыя рабочыя матэрыялы і чарнавікі групы.

У напаўненні праектнай папкі прымаюць удзел усе ўдзельнікі групы, запісы павінны быць па магчымасці кароткімі, у форме невялікіх накідаў і анатацый. У дзень прэзентацыі праектаў аформленая папка здаецца ў журы.

Нягледзячы на шырокае выкрыстанне сучасных адукацыйных тэхналогій, варта нагадаць, што нельга нівеліраваць традыцыйны ўрок

 

 

 

х змест, методыка правядзення.

гэта педагагічна арганізаванае чытанне вучнямі мастацкай, навукова-папулярнай і іншай літаратуры, накіраванае на інтэлектуальнае, маральнае і эстэтычнае развіццё вучняў, прывучэнне іх да самастойнага чытання, развіццё літаратурных інтарэсаў і густаў.

эстэтычным выхаванні вучняў; выкарыстанне разнастайных відаў работы, якія стымулююць развіццё цікавасці дзяцей да мастацтва слова; выхаванне ў школьнікаў жадання спасцігаць і абараняць духоўныя каштоўнасці, створаныя літаратурай і іншымі відамі мастацтва; кіруючая роля настаўніка ў забеспячэнні развіцця самастойнай чытацкай і літаратурна-мастацкай дзейнасці ў школьнікаў.

Для паспяховай арганізацыі гэтай формы пазакласнай працы ў сучаснай школе настаўнік павінен ведаць чытацкія інтарэсы і ўзровень начытанасці вучняў, а таксама спосабы арганізацыі, стымулявання, кантролю і ўліку пазакласнага чытання.

На пачатку працы з новым вучнёўскім калектывам настаўнік вывучае укамплектаванасць школьнай бібліятэкі неабходнай літаратурай, знаёміцца з чытацкімі фармулярамі вучняў, цікавіцца магчымасцямі школьнікаў карыстацца сеткай Internet. Карысную інфармацыю педагог атрымае ў выніку правядзення і аналізу пісьмовага анкетавання вучняў або сачынення, у якім вучні выкажуць свае адносіны да мастацтва слова, назавуць любімых пісьменнікаў і літаратурных герояў.

Методыка выпрацавала шэраг прыёмаў кіраўніцтва пазакласным чытаннем. Для прыкладу, рускі (савецкі) метадыст В.В. Галубкоў лічыў эфектыўнымі спосабамі складанне рэкамендацыйных каталогаў, арганізацыю школьнай бібліятэкай перыядычных выставак кніжных навінак, стварэнне з ліку вучняў актыву – «групы аматараў добрай кнігі», правядзенне настаўнікам своеасаблівага агляду – «гадзіны пазакласнага чытання».

Стымулюе цікавасць вучняў да кнігі сваім прыкладам найперш сам настаўнік, у асобе якога вучні павінны ўбачыць дапытлівага, дасведчанага, з актыўнай грамадзянскай пазіцыяй чытача. Пры складанні спіса твораў для пазакласнага чытання, які даводзіцца да вучняў ў канцы навучальнага года, настаўнік арыентуецца на вучэбную праграму, узроставыя асаблівасці і чытацкія інтарэсы вучняў, на ўласны вопыт і эстэтычны густ. Кіраўніцтва пазакласным чытаннем – справа ўсяго педагагічнага калектыву, да якой зацікаўлена далучаюцца намеснік дырэктара па вучэбнай і выхаваўчай працы, класныя кіраўнікі, бібліятэкар, настаўнікі іншых прадметаў (рускай літаратуры, гісторыі), бацькі.

Прачытанае вучнямі не павінна заставацца па-за ўвагай настаўніка: пры адсутнасці належнага кантролю, уліку, падвядзення вынікаў і ацэнкі пазакласнага чытання ўсе папярэднія намаганні вучняў і педагогаў будуць марнымі. Праверка і аналіз самастойна прачытаных твораў звычайна адбываецца на ўроках пазакласнага чытання, а таксама пры напісанні сачыненняў, пры вывучэнні аглядавых тэм, на пазакласных мерапрыемствах (дыспутах, канферэнцыях, літаратурных вечарынах), ў час прамежкавага кантролю ў форме тэсціравання. Начытанасць вучняў улічваецца пры выніковай атэстацыі вучняў па прадмеце за чвэрць або за год.

 

33. Віды ўступных заняткаў і методыка іх правядзення.

падрыхтаваць вучняў да ўспрымання новага твора, абудзіць цікавасць, стварыць спрыяльную эмацыянальную атмасферу, забяспечыць узаемасувязі вывучаемага твора з раней вядомым, настроіць клас на аналітычную працу.

:

пісаўся твор;

– заняткі, на якіх вучні даведваюцца пра гісторыю напісання твора;

– заняткі, звязаныя з выкарыстаннем біяграфічнага матэрыялу;

– заняткі, заснаваныя на выкарыстанні жыццёвага вопыту і жывых назіранняў вучняў;

– заняткі, на якіх выкарыстоўваюцца творы сумежных відаў мастацтва.

эта можа быць слова і лекцыя настаўніка, гутарка па асабістых назіраннях, выкарыстанне сумежных відаў мастацтва, папярэднія творчыя працы з наступным іх абмеркаваннем, праца па падручніку, рэальная і завочная экскурсіі, самастойная праца вучняў.

настаўнік сустракаецца са значнымі цяжкасцямі, звязанымі з недастатковым жыццёвым вопытам вучняў. У залежнасці ад месца пражывання вучняў настаўнік можа вызначыць месца, час, парадак і мэты экскурсій у прыроду, галоўная мэта якіх заключаецца ў тым, каб абудзіць у вучняў унутраную патрэбу да ўспрымання прыродаапісальных твораў мастацкай літаратуры.

як паказвае вопыт, змест уступных заняткаў ускладняецца і, як правіла, звязваецца з гісторыяй напісання твора.

від уступных заняткаў, на якіх вучні вывучаюць біяграфію пісьменніка, знаѐмяцца з эпохай, адлюстраванай у творы і гісторыяй яго напісання, разглядаюць рэпрадукцыі карцін, слухаюць выразнае (мастацкае) чытанне ўрыўка з твора.

Працягласць уступных заняткаў рэгламентуецца некалькімі фактарамі: узростам вучняў, памерам і складанасцю твора, а таксама колькасцю часу, адведзенага праграмай на яго вывучэнне.

 

34. Арганізацыя чытання мастацкага твора як асноўны этап яго вывучэння. Віды чытання.

чытанні. Першае чытанне ў класе павінна быць чытаннем уголас і абавязкова выразным, нельга падмяняць яго працай над тэхнікай чытання: для гэтага адводзіцца адпаведны час.

. Па гэтай прычыне першае чытанне павінны быць вольным.

Паўторнае чытанне, як правіла, мэтанакіраванае, яно праходзіць пад кіраўніцтвам настаўніка. Педагог задае вучням апераджальныя пытанні, прапануе ім выканаць падчас чытання заданні аналітычнага характару, з якіх пачынаецца аналіз твора.

й трактоўкай, сваім чытаннем уголас. Вучні сярэдняга школьнага ўзросту любяць слухаць чытанне, аднак даволі хутка стамляюцца, іх увага рассейваецца, і таму метадысты лічаць, што працягласць бесперапыннага чытання на ўроку не павінна перавышаць 25 – 30 хвілін. У V –VІ класах звычайна спалучаюцца абодва віды чытання. Больш складаныя часткі твора чытаюцца калектыўна ў класе, а прачытанае дома на ўроку толькі аналізуецца.

У старшых класах у сувязі з вывучэннем вялікіх твораў першае чытанне пераважна дамашняе, у класе зачытваюцца асобныя ўрыўкі пры аналізе твора. Выключэнне складае выкарыстанне класнага чытання на ўступных занятках, калі настаўнік ставіць задачу праз чытанне ўвесці вучняў у мастацкі свет твора.

мяць вучняў са спісам праграмных твораў, якія будуць вывучацца ў наступным класе.

 

Вывучэнне чытацкага ўспрымання мастацкага твора школьнікамі.

 

Віды школьнага аналізу.

(настаўнік шукае магчымасці разнастаіць формы і прыѐмы аналізу, каб далучыць дзяцей да актыўнай самастойнай працы і забяспечыць іх пазнавальную і творчую актыўнасць).

 

капазіцыйны).

н больш эканомны.

дазваляе вывучаць твор з улікам складанага кампазіцыйнага развіцця, а сістэму вобразаў – у яе унутраных сувязях, ѐн пераадольвае адналінейнасць паслядоўнага каменціравання тэксту, ад успрымання цэлага да ўсведамлення асобных частак і эпізодаў. Ён дапамагае зразумець ідэйна-вобразны змест твора ў сувязі з яго будовай, мастацкім майстэрствам аўтара. Названы шлях аналізу ―абавязвае‖ настаўніка працаваць над усімі кампанентамі кампазіцыі, сярод якіх не толькі сюжэт, але і групоўка вобразаў-персанажаў, вобраз апавядальніка, пазасюжэтныя элементы (лірычныя адступленні, пейзажныя малюнкі, партрэтная характарыстыка героя, аўтарская развага), архітэктоніка (наяўнасць і размяшчэнне частак, раздзелаў, падраздзелаў) і інш. Пры гэтым вызначальным з‘яўляецца прынцып кампазіцыйнай цэласнасці мастацкага твора. Аналізуючы твор у школе, ―важна ўлічыць, па словах А.Р. Гукоўскага, іменна структурныя асаблівасці твора, – не столькі словы-цаглінкі, з якіх складзены сцены будынка, колькі структуру спалучэння гэтых цаглінак, як частак гэтай структуры, і іх сэнс‖ [1 c. 103]. Пры кампазіцыйным аналізе ў аснову ўрока можа быць пакладзены разгляд структурных элементаў твора з сэнсавай нагрузкай – ад групоўкі вобразаў да сэнсу назвы твора і яго асобных частак. Кампазіцыйны шлях звычайна прымяняецца пры вывучэнні буйных эпічных твораў і разлічаны на значную колькасць урокаў. Гэта азначае, што яго рэалізацыя пры сучаснай тэндэнцыі скарачэння вучэбных гадзін на беларускую літаратуру становіцца малаверагоднай

у ходзе якога разглядаюцца то падзеі твора ў іх сюжэтнай паслядоўнасці, то вобразы герояў, то скразныя тэмы ці праблемы.

 

Заключныя заняткі ў сістэме вывучэння мастацкага твора.

Змест і методыка правядзення заключных заняткаў шмат у чым залежыць ад родавай і жанравай спецыфікі твора. Вывучэнне лірыкі лагічна завяршыць конкурсам на лепшую дэкламацыю вершаў, драматычнага твора – абмеркаваннем спектакля або лекцыяй пра тэатральнае жыццѐ п'есы, эпічнага твора – дыспутам, канферэнцыяй, супастаўленнем з іншымі мастацкімі творамі. Пасля вывучэння шматпланавых, шматпраблемных твораў заключны ўрок (заняткі) можна правесці ў форме гутаркі або семінара і засяродзіць увагу вучняў на асноўных праблемах, узнятых аўтарам. На заключных занятках важна не толькі падвесці вынікі папярэдняй працы над творам, а найперш сістэматызаваць веды вучняў, выявіць трываласць іх перакананняў, якія склаліся ў час аналізу, стымуляваць цікавасць да творчасці канкрэтнага пісьменніка, да літаратуры ў цэлым.

 

40. Асаблівасці вывучэння вуснай народнай творчасці.

Школьнымі праграмамі па беларускай літаратуры прадугледжана вывучэнне фальклору. Вусная народная творчасць мае вялікае пазнавальнае значэнне, гэта своеасаблівы ключ да разумення канцэптуальных накірункаў у творчасці пісьменнікаў, якія будуць вывучацца ў старэйшых класах. Акрамя таго, разуменне агульначалавечых каштоўнасцей не магчыма без сувязі з традыцыямі свайго народа.

Урокі вывучэння фальклору дапамогуць вучням усвядоміць сябе як прадстаўнікоў нацыі з самабытнай культурай.

Такім чынам, задача настаўніка заключаецца ў тым, кабпазнаёміць вучняў

   з жанравай разнастайнасцю фальклору,

   з мастацкай адметнасцю кожнага жанру,

   з багаццем ідэйнага зместу і паэтычнай вобразнасці,

   з уплывам фальклору на развіццё нацыянальнай культуры.

Вывучаючы розныя жанры народнай творчасці, настаўнік павінен выбіраць аптымальныя метады і прыёмы.

Вывучэнне казак, легендаў і паданняў неабходна пачынаць з уступнай гутаркі, даць вучням прачытаць любімыя творы, скіраваць увагу на светабачанне і светаразуменне народа, на жанравыя адметнасці. Асноўныя прыёмы вывучэння – гэта чытанне (дзе можна – па ролях), мастацкае расказванне, ілюстраванне, назіранне над жанравай спецыфікай і мовай, інсцэніраванне.

Пры вывучэнні каляндарна-абрадавай паэзіі эфектыўна выкарыстоўваць грамзапісы, ствараць пэўны эмацыянальны настрой або заахвочваць да выканання народных песень на ўроках удзельнікаў школьнай самадзейнасці.

Каб вучні зразумелі прыроду каляндарна-абрадавай паэзіі, важна расказаць пра абрадавы каляндар беларусаў, пры гэтым пажадана выкарыстоўваць ілюстрацыйны матэрыял (ручнікі, каза, зорка і г.д.).

Важна і патлумачыць сутнасць дзеянняў абрадаў. Варта заахвочваць вучняў рыхтаваць паведамленні пра месяцовыя абрады і фальклор. Але асноўная ўвага павінна ўдзяляцца назіранням над вобразнай сімволікай, паэтыкай народных песень, таму што гэта − ключ да разумення канцэптуальна-эстэтычных накірункаў у творчасці пісьменнікаў, якая будзе вывучацца ў старэйшых класах.

Пры вывучэнні прыказак, прымавак, загадак асабліва важна звярнуць увагу на мову. Трапнасць, вобразнасць, філасафічнасць мовы гэтых малых жанраў фальклору павінны дэталёва разглядацца вучнямі. Такі аналіз скіруе вучняў на ўзбагачэнне ўласнага слоўнікавага запасу. Улічваючы, што вывучэнне ідзе ў сярэдніх класах, настаўнік павінен старацца прадумаць, каб урокі былі цікавымі, яркімі, запамінальнымі, а таму выкарыстоўваць як мага больш нагляднасці, а таксама гульнявыя элементы, элементы спаборніцтва, таму што само навучальнае дзейства ўплывае на засваенне матэрыялу.

 

41. Спецыфіка вывучэння лірычных твораў ў сярэдніх класах.Методыка завучвання на памяць.

пра пэўную пару года. У час падрыхтоўкі вучняў да ўспрымання пейзажнай лірыкі настаўнікі ўсѐ часцей выкарыстоўваюць творы выяўленчага мастацтва і музыкі.

ў зялѐным і ціхім Завулку жывеш. Пры вывучэнні лірычных вершаў ужо з пятага класа важна рабіць параўнальны аналіз. Ён дае вучням магчымасць убачыць розніцу ў падыходзе да вырашэння пэўных ідэй, рыхтуе іх да вывучэння літаратуры ў ІХ – ХІ класах на гістарычнай аснове.

 

42.Спецыфіка вывучэння лірычных твораў ў старшых класах.

эўрыстычная гутарка, выкананне індывідуальных дамашніх заданняў з наступным абмеркаваннем іх у класе, падрыхтоўка дакладаў і рэфератаў, параўнанне лірычных твораў розных аўтараў, каменціраванае чытанне, самастойны аналіз вершаў па прапанаваным плане. Вопыт школьнага вывучэння літаратуры пастаянна ўзбагачаецца новымі формамі правядзення заключных заняткаў (урокаў) па лірыцы. Можна сустрэць урокі-канцэрты, падрыхтаваныя самімі вучнямі, урокі-віктарыны і ўрокі- конкурсы на лепшага чытальніка. Побач з новымі відамі ўрокаў нельга адмаўляцца ад выпрабаваных часам прыѐмаў перадачы вучням ведаў аб лірычнай паэзіі. Такім прыѐмам можа быць лекцыя настаўніка. Для актывізацыі ўвагі і эмоцый навучэнцаў у лекцыю можна ўключыць чытанне лепшых ўзораў лірыкі майстрамі мастацкага слова, выкананне песень на словы лірычных твораў. Выбіраючы тую ці іншую форму заключнага ўрока, настаўнік павінен памятаць, што і гэты ўрок павінен быць навучальным і выхаваўчым.

 

43.Краязнаўчая праца па беларускай літаратуры.

.

 

44.Вывучэнне твораў вялікай эпічнай формы.Арганізацыя дамашняга чытання.

ад аб‘ѐму: малой формы (апавяданне, навела), сярэдняй (аповесць), вылікай (раман, эпапея); той ці іншы від эпічнага твора, у сваю чаргу, рэалізуецца ў межах пэўнага жанру (напрыклад, гістарычны раман, прыгодніцкая аповесць, сацыяльна-бытавое апавяданне, фантастычная навела і г.д.). У V—VIІІ класах, калі галоўным аб‘ектам вывучэння з‘яўляецца сам мастацкі твор, увага да розных яго кампанентаў размяркоўваецца па рознаму. Так у V—VI класах яна канцэнтруецца на асэнсаванні сюжэта, учынкаў і перажыванняў герояў у цэнтральных эпізодах твораў, назіранні ж над кампазіцыяй, жанравымі асаблівасцямі, аўтарскай пазіцыяй яшчэ не становяцца прадметам абагульнення; у VII—VIII класах паглыбляецца аналіз жыццѐвых з‘яў. У ІХ—ХІ класах фарміруецца цэласнае ўяўленне пра беларускую літаратуру ад старажытнасці да сучаснасці, аналіз эпічнага твора становіцца больш глыбокім, арыентаваным на разнастайнасць метадаў і прыѐмаў, грунтуецца на сістэме тэарэтыка- і гісторыка-літаратурных ведаў, якія ў працэсе працы над больш складанымі творамі не толькі замацоўваюцца ці паглыбляюцца, але і пашыраюцца, за кошт увядзення новых паняццяў. Безумоўна, што эпічныя творы малой формы (байкі, літаратурнай казкі, апавядання, навелы) аналізуюцца іначай, чым творы сярэдніх і вялікіх эпічных форм (аповесці, рамана, трылогіі, пенталогіі). Неабходна памятаць пра абавязковы прыклад настаўніцкага выразнага чытання ў V—VI класах, калі вывучаемыя творы невялікія па аб‘ѐму. Вывучэнне эпічных твораў пачынаецца з V класа, увага канцэнтруецца на тэме, ідэі, сюжэце мастацкага твора, сродках стварэння літаратурнага героя. Больш разнастайна эпічныя творы прадстаўлены ў VI класе. Гэта апавяданні гістарычнага і біблейскага зместу, літаратурныя паданні, творы рэалістычныя, байкі. Пры вывучэнні кожнага з іх неабходна ўлічыць спецыфіку аналіза кожнага.

павінна быць скіраваная на развіццѐ канцэптуальнага разумення месца твора ў літаратуры, уменню параўноўваць асобныя кампаненты тэксту (часткі, раздзелы, эпізоды; вобразы герояў; асэнсаванне аўтарскай пазіцыі, яго канцэпцыі чалавечай асобы і г.д.), суадносіць іх паміж сабой — і з творам у цэлым. Увага надаецца агульнай характарыстыцы гістарычных абставін, у якіх быў напісаны твор або пра якія напісаны твор; месцу твора ў літаратурнай дзейнасці пісьменніка; звесткам аб першай публікацыі твора, аб крытычных ацэнках твора (звяртаецца ўвага і на новае прачытанне), месца твора ў гісторыі нацыянальнай і сусветнай літаратуры. Сам твор разглядаецца з улікам розных аспектаў: — тэматыкі, праблематыкі твора, яго асноўных канфліктаў; — асаблівасцей сюжэту, кампазіцыі, стылѐвай манеры пісьменніка; — сістэмы персанажаў; — моўных мастацка-выяўленчых сродкаў; — ідэйнага зместу твора, мастацка-філасофскай канцэпцыі.

 

45.Асаблівасці вывучэння баек.

З байкамі вучні знаёмяцца яшчэ ў пачатковых класах. У праграме па літаратуры прадугледжана вывучэнне баек як ліра-эпічнага жанру. Праца над аналізам байкі мае сваю адметную структуру. Яна складаецца з наступных этапаў:

1. Чытанне байкі. Пачынаецца з выразнага чытання яе настаўнікам. Чытаць байку неабходна павольна, каб алегарычныя вобразы былі правільна ўсвядомлены вучнямі. Паколькі ў байцы амаль заўсёды бывае дыялог, то перадаецца ён розным тэмбрам голасу, з эмацыйнай афарбоўкай выразаў. Гэта дапамагае правільнаму ўспрыманню байкі.

2. Праверка першаснага ўспрымання. Праверка першаснага ўспрымання праводзіцца ў форме гутаркі, аналізуюцца асобныя словы і выразы, скіроўваецца ўвага на тое, як вучні ўспрынялі змест і ўявілі сабе герояў.

3. Аналіз сюжэтнай асновы. Паколькі сюжэт байкі – гэта, як правіла, эпізод, падзея, выпадак, мэтазгодна выкарыстоўваць такія прыёмы, як пераказ, тым больш што пераказ з вершаванай мовы развівае маўленне вучняў, ікаменціраванне, якое дазваляе вызначыць тэму і праблему байкі.

4. Аналіз вобразаў. Спачатку вобразы аналізуюцца ў прамым значэнні, а затым аналізуецца іх алегарычная сутнасць. Звяртаецца ўвага на выбар аўтарам тых ці іншых алегорый (напрыклад, ліса – хітрасць, заяц – баязлівасць, баран – разумовая абмежаванасць і г.д.).

5. Назіранне над мовай. Патрабуецца ўважлівы аналіз мастацкай мовы байкі, паколькі гэта сродак стварэння яркіх характарыстык герояў і канфлікту, які заўсёды ляжыць у аснове зместу такога твора.

6. Праца над тэарэтычнымі паняццямі. Шляхам даследчых заданняў, эўрыстычнай гутаркі вучні вылучаюць у байцы рысы літаратурных родаў (эпасу і лірыкі) і вылучаюць прыкметы свабоднага верша.

7. Каменціраванне маралі. Заканчваецца вывучэнне байкі разважаннем, каменціраваннем маралі.

Паглыбляе правільнае ўспрыманне байкі і надае цікавасць уроку выкарыстанне такіх прыёмаў, як чытанне па ролях, інсцэніраванне, падрыхтоўка і аналіз ілюстрацый.

 

46.Асаблівасці ўрокаў па вывучэнні драматычных твораў. Спецыфіка метады і прыёмы работы над драмай

Драматычныя творы з‘яўляюцца, напэўна, самымі складанымі для вывучэння ў школе. Гэта абумоўлена перш за ўсѐ іх сцэнічным прызначэннем, спецыфікай драмы як літаратурнага роду. Рэчаінасць адлюстроўваецца ў своеасаблівых тэатральных формах, патрабуе ад чытача багатага ўяўлення. Усѐ вышэйпералічанае патрабуе выкарастання спецыяльнай методыкі пры вывучэнні п‘ес. ―Драма (ад грэч. drama – дзеянне) – род літаратуры, у аснове якога – паказ напружанага, скразнога дзеяння, вырашэнне канфліктанай сітуацыі‖ [1, с. 43]. У творах адлюстроўваюцца вострыя супярэчнасці жыцця, не бачна аўтара, які свае пачуцці, думкі перадавярае дзеючым асобам. Характары герояў выяўляюцца праз мову і ўчынкі, таму неабходна звярнуць увагу вучняў на маналогі, дыялогі, рэмаркі. Ёсць меркаванне, што драма выйшла са старажытнага абраду. Упершыню школьнікі звяртаюцца да драматычных твораў у V класе.Вывучаецца п‘еса А. Гаруна ―Датрымаў характар‖, увага звяртаецца перш за ўсѐ на раскрыццѐ характараў герояў, ролю у гэтым дыялогаў, рэплік, аўтарскіх рэмарак.

У VI класе вывучэнне п‘с звязваецца з біблейскімі сюжэтамі, батлейкай. Вучні даведваюцца пра асаблівасці існаванне тэатральнага мастацтва на Беларусі. Неабходна адзначыць, што вывучэнне драматургіі ў V – VІ класах мае на мэце знаѐмства з творам як відам славеснага мастацтва. Іншы характар знаѐмства з драматургіяй набывае ў VIII класе, калі для вывучэння твораў складаецца сістэма ўрокаў. На гэтым этапе знаѐмства варта даць кароткія гістарычныя звесткі пра асноўныя драматычныя жанры камедыю, трагедыю, драму. На ўступных занятках неабходна настроіць вучняў на ўспрыманне, азнаямленне з адметнасцю драматычнага роду можна арганізаваць па-рознаму: спачатку пазнаѐміць з артыкулам з падручніка, пачаць з дэманстрацыі невялікага тэатральнага эцюда. Калі вучні азнаѐміліся з творам

папярэдне, то варта пацікавіцца першасным успрыманнем твора.

Аналізаваць драматычны твор можна рознымі шляхамі: ―следам за аўтарам‖, павобразны, праблемна-тэматычны, камбінаваны. У залежнасці ад колькасці гадзін настаўнік выбірае найбольш мэтазгодны падыход да асэнсавання твора.

Пры разглядзе драматычных твораў варта акцэнтаваць увагу на тыпажах герояў, што дазволіць узняцца пры аналізе да абагульненняў, вывесці агульначалавечыя тэмы.

Драматычныя творы вывучаюцца і ў Х класе, прычым яны адносяцца да розных перыядаў, што дае магчымасць аднавіць веды, узгадаўшы папярэднепрачытаныя, і прасачыць адрозненне канфліктаў, праблем. Пры вывучэнні камедыі К. Крапівы ―Хто смяецца апошнім‖ разгледзеўшы канфлікт п‘есы, варта акцэнтаваць увагу на вобразах, правесці параўнальную характарыстыку, прасачыць эвалюцыю вобраза Тулягі. Вучням дапаможа зразумець сутнасць канфлікта, маштабнасць вобразаў аналіз маналогаў і дыялогаў твора. Чытанне па ролях дадасць яскравыя фарбы ў самі вобразы. Затым можна ўзнавіць веды, атрыманыя ў ІХ класе, праз параўнанне невукаў з фарс-вадэвіля В.Дуніна-Марцінкевіча і К.Крапівы, правесці аналогіі паміж часам, вобразамі Кручкова і Гарлахвацкага.

У ХІ класе вучні знаѐмяцца з сучаснай драматургіяй. Уводзячы паняцце ―гістарычнай драмы‖, варта узгадаць вызначэнне драмы як жанра, растлумачыць зварот да гісторыі. П‘еса ―Князь Вітаўт‖ выкрывае маральна- эстэтычны бок канфлікту, праблему асабістага шчасця, а ―Чорная панна Нясвіжа‖ спалучае рэальнае з умоўна-фантастычным. Пры аналізе вобразаў варта звярнуць увагу на абгрунітаванасць паводзін герояў, іх учынкаў, таму што менавіта яны раскрываюць характары герояў. Настаўнік павінен звяруць увагу на новыя тэндэнцыі ў развіцці драматургіі другой паловы ХХ стагоддзя.

Пад час работы над зместам твора можна выбіраць розныя метады і прыѐмы. Адным з плѐнных з‘яўляецца каменціраванае чытанне, якое дапаможа зразумець ідэйны змест, асаблівасці падачы матэрыялу. Выбарачны пераказ, пераказ ад імя аднаго з персанажаў дасць магчымасць зразумець настаўніку адносіны вучняў да твора. Праблемная дыскусія дапаможа высветліць праблемы, узянтыя ў творы. Выключнае месца займае чытанне па ролях і інсцэніраванне. Для актывізацыі вучнѐўскіх уяўленняў можна выкарыстаць распрацоўку мізансцэн. Апошнім этапам работы над творам стане абагульненне назіранняў: тэкстуальны аналіз, вылучэнне праблем і вобразаў, раскрыццѐ падтэксту, сутнасці п‘есы. На заключных занятках павінна прагучаць вызначэнне жанравай спецыфікі твора, вызначэнне падзей і ролі канкрэтнага героя ў іх. Падагульненнем працы над драматычнымі творамі з‘яўляецца прагляд спектакляў і абмеракаванне ўражанняў ад п‘есы .

 

47.Асаблівасці вывучэння жыццёвага і творчага шляху пісьменніка.

Тут вывучэнне біяграфіі творчасць пісьменніка набывае самастойны і адносна завершаны характар. Праграма па беларускай літаратуры прапануе фармулѐўкі: ―Жыццѐвы і творчы шлях пісьменніка‖, ―Кароткія звесткі аб жыцці і творчасці пісьменніка‖, ―Звесткі з біяграфіі‖. Вывучэнне біяграфіі пісьменніка — адна з важнейшых умоў больш глыбокага і цэласнага асэнсавання яго твораў — дапамагае выявіць вытокі і фактары фарміравання светаадчування мастака, абумоўленасць светапогляднай і мастацка-эстэтычнай эвалюцыі творцы канкрэтным гісторыка-культурным кантэкстам. Цікавыя і прадуманыя апераджальныя заданні дапамогуць зацікавіць вучняў асобай творцы, даволі істотна пераадолець складзены гадамі шаблон уяўлення пра беларускага пісьменніка: нарадзіўся ў вѐсцы, у дзіцячыя гады цяжка працаваў, затым далучыўся да беларушчыны або памѐр.

Цікавыя і прадуманыя апераджальныя заданні дапамогуць зацікавіць вучняў асобай творцы, даволі істотна пераадолець складзены гадамі шаблон уяўлення пра беларускага пісьменніка: нарадзіўся ў вѐсцы, у дзіцячыя гады цяжка працаваў, затым далучыўся да беларушчыны або памѐр. Іначай кажучы, адной са ―стратэгічных‖ мэтаў вывучэння жыццѐвага і творчага шляху пісьменніка павінна быць фарміраванне ў вучняў выразных уяўленняў пра сувязь светапогляду пісьменніка з падзеямі ў грамадскім жыцці, яго грамадзянскую пазіцыю і духоўны воблік, урэшце, пра ягоную творчую індывідуальнасць. У выніку старшакласнікі павінны ўмець выяўляць гістарычныя і сацыяльныя заканамернасці светапогляду і лѐсу пісьменніка. У якасці вядучага метаду вывучэння біяграфіі айчынныя метадысты вылучаюць лекцыю настаўніка, якая дае магчымасць эканомна выкласці вялікі па аб‘ѐме матэрыял. Важна памятаць, што сухая фактаграфія, манатоннае выкладанне падзей здольныя нівеліраваць, зрабіць бясколернай нават самую цікавую біяграфію. Найлепш засвойваецца матэрыял, які падаецца ў форме яркага, жывога аповеду, што стварае ўражанне непасрэднага, асабістага знаѐмства з пісьменнікам. У ходзе лекцыі важна не толькі дэталізаваць, канкрэтызаваць уяўленні вучняў пра асобу пісьменніка, але і выявіць ідэйны, духоўна-маральны, эстэтычны падтэксты біяграфічных фактаў, больш якаснаму засваенню ведаў спрыяе выкарыстанне тэхнічных сродкаў, якія дазваляюць эканомна скарыстаць час, тэзісна вылучыць асноўнае, а фатаздымкі, выявы родных мясцін і г.д., дазволіць актывізаваць візуальнае замацаванне ведаў.

Уласна лекцыю рэкамендуецца спалучаць з іншымі метадычнымі формамі вывучэння біяграфіі пісьменніка: чытаннем мастацкіх твораў, дакладамі вучняў, завочнымі экскурсіямі, гутаркай, працай з падручнікам, а таксама з дадатковай літаратурай (літаратуразнаўчыя і крытычныя працы, мемуарыстыка, лісты, дзѐннікі пісьменніка, вершы і празаічныя творы пра яго, аўтабіяграфія, краязнаўчая літаратура, дакументы і інш.).

Важным прынцыпам арганізацыі і рэпрэзентацыі вучэбнага матэрыялу з‘яўляецца адзінства асвятлення жыццѐвага шляху пісьменніка і ягонай творчай эвалюцыі. Незалежна ад абранай настаўнікам метадычнай формы ўрока, заняткі па вывучэнні жыцця і творчасці пісьменніка павінны ўлучаць наступныя элементы: — агульную грамадска-гістарычную характарыстыку часу, на які прыпадае творчасць пісьменніка; — асноўныя асаблівасці развіцця літаратурнага працэсу; — жыццѐвы шлях пісьменніка (звесткі з біяграфіі, грамадзянская пазіцыя, уплыў сацыякультурнага кантэксту на творчасць і г.д.); — творчы шлях пісьменніка (пачатак літаратурнай дзейнасці, этапы ці перыяды творчай эвалюцыі, агульная характарыстыка мастацкіх асаблівасцей найбольш значных твораў, кніг, зборнікаў); — значэнне творчасці пісьменніка для развіцця беларускай літаратуры (у тым ліку ацэнкі яго сучасным літаратуразнаўствам, крытыкай), суаднесенасць з сусветным літаратурным працэсам.

Падчас вывучэння біяграфіі асаблівай увагі настаўніка вымагаюць формы кантролю ведаў, апытанняў і хатніх заданняў. Дзеля сістэматызацыі ведаў пра жыццѐвы і творчы шлях пісьменніка можна выкарыстоўваць тэсіавыя заданні, прапанаваць запоўніць табліцу. Вучням варта прапанаваць скласці план лекцыі настаўніка, падабраць эпіграф да ўрока, супаставіць факты біяграфіі пісьменніка з падзеямі, якія перажываюць героі ягоных твораў і г.д. Эфектыўным спосабам праверкі ведаў з‘яўляецца правядзенне віктарын, ролевых гульняў, заключнага ўрока-дыспута пра кнігі, прысвечаныя жыццѐваму і творчаму шляху пісьменніка і інш..

 

48.Фарміраванне тэарэтыка-літаратурных паняццяў ў сярэдніх класах.

Фарміраванне тэарэтычных ведаў адбываецца паэтапна : ад першапачатковых уяўленняў да замацавання сутнасных прыкмет паняццяў. Асноўным крытэрыем засваення паняцця з‘яўляецца ―крытэрый адзінства абагульнення і канкрэтызацыі‖ [2, с. 46-47]. Вывучэнне тэарэтычных паняццяў у школе суадносіцца з патрабаваннямі сістэмнасці пераемнасці, навуковасці, завершанасці.

класе адбываецца знаѐмсятва з паняццямі пра народную казку і яе віды (казкі пра жывѐл, чарадзейныя, бытавыя), а таксама пра легенду і яе асаблівасці, пра загадкі, прыказкі, прыкметы і павер‘і, яны замацоўваюцца пры вывучэнні літаратурных казак, легенд, спецыфіка якіх выяўляецца шляхам параўнання з фальклорнымі ўзорамі.

класе праграма ўскладняецца. Вучні праходзілі міфалогію Старажытных Грэцыі і Рыма, таму можна правесці паралелі паміж іншаземнымі і ўласнабеларускімі багамі. Глыбейшаму разуменню дапаможа разгляд твора Янкі Купалы ―Як у казцы…‖, усведамленню міфа як формы разумення свету, адрозненне міфалагічных і фальклорных твораў

класе вучні знаѐмяцца з паняццямі апавядання і аповесці. Вельмі важна, каб адразу засвоілі крытэтыі, па якіх творы класіфікуюцца. ―Слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў‖ у школьным падручніку вызначае апавяданне як ―невялікі празаічны твор, у якім расказваецца пра асобную падзею, выпадак або здарэнне ў жыцці героя.

класе прапанаваныя для вывучэння звесткі па тэорыі літаратуры зарыентаваныя на спасціжэнне агульных асаблівасцей прозы і паэзіі як тыпаў літаратурнай творчасці. У гэтым класе ўвага вучняў засяроджваецца на асаблівасцях паэтычнага і празаічнага бачання і адлюстравання жыццѐвых з‘яў.

Увага канцэнтруецца на розных спосабах паказу чалавека ў літаратуры: на літаратурных родах і адпаведных ім жанрах, жанравых формах. Пасля азнаямлення з артыкулам ―Роды мастацкай літаратуры‖ вучням прапануецца сцісла сфармуляваць галоўную думку артыкула. Вучні знаѐмяцца з творамі трох жанраў, абапіраючыся на якія акцэнтуецца ўвага на адрозненні формы, сродкаўвыразнасці, асаблівасцях падачы матэрыялу. М. А. Лазарук адзначае важнасць усведамлення жанравай індэтыфікацыі твораў. ―Праз паняцце жанру ўстанаўліваецца арганічная сувязь паміж тэмай і ідэяй твора і яго мастацкай формай. Жанр, нарэшце, — гэта сфера, дзе выяўляецца майстэрства пісьменніка‖. Менавіта жанравы аналіз скіроўвае на спасціжэнне твора ў адзінстве формы і зместу, што дазваляе пераадолець ―той адрыў формы ад зместу, які ў школьнай практыцы праяўляецца звычайна ў асобным разглядзе ―мастацкіх сродкаў‖ пасля аналізу зместу, у дадатак да яго‖

класе відавочна павышаюцца патрабаванні да авалодання паэтыкай мастацкага твора: ―Дзякуючы сістэмнай арганізацыі літаратурнага матэрыялу, мэтанакіраванай падачы яго адпаведнымі блокамі ствараюцца такія дыдактычныя ўмовы і сітуацыі, калі вучань на працягу некалькіх урокаў ―пагружаецца‖ ў пэўную родава-жанравую сістэму і натуральна спасцігае асаблівасці гэтага віду твораў і тыя літаратуразнаўчыя паняцці, якія з імі звязаны. Такі спосаб структуравання зместу забяспечвае дастатковую гатоўнасць вучняў да аналізу мастацкага твора і падводзіць да засваення прадмета ў гісторыка-храналагічным аспекце ў наступных класах‖.

класах у школьнікаў павінны сфарміравацца паняцці пра родава-жанравую прыналежнасць і спецыфіку вывучаемых твораў, іх будову і структуру, пра вобразны лад (элементы сістэмы вобразаў) твора, вобразна-выяўленчыя сродкі ў літаратурна-мастацкім творы, стрыжнявыя паняцці тэорыі вершаскладання, а таксама асаблівасці публіцыстычных і навуковых тэкстаў і іх адрозненне ад мастацкіх твораў.

. Вывучэнне тэарэтычных паняццяў арганічна звязана з папярэднім этапам і мае на мэце замацаваць веды пра будову і структуру мастацкага твора, сродкі мастацкай выразнасці, асноўныя вершаваныя памеры, пра роды і жанры мастацкай літаратуры, узбагаціць набытыя ўменні і навыкі аналізу мастацкага твора. Пачынаючы з ІХ класа на уроках літаратуры вядзецца работа па актуалізацыі, паглыбленні,сістэматызацыі ведаў, атрыманых у папярэдніх класах. Літаратура разглядаецца як частка сусветнай, паглыбляюцца веды пра міф, суадносіны літаратуры і фальклору, уплыў антычнага маствацтва на культуру, уводзіцца паняцце ―вечныя вобразы‖ і іх выяўленне ў фальклоры і літаратуры. Значнай увагі настаўніка вымагае ўвядзенне паняццяў пра літаратурна-мастацкія эпохі, актуальнай з‘яўляецца задача структуалізацыі вучэбнага матэрыялу. У ІХ класе вучні знаѐмяцца з агульнай характарыстыкай прыгожага пісьменства эпох Сярэднявечча, Адраджэння, Асветніцтва, накірункамі барока класіцызм, рамантызм, сентыменталізм, рэалізм, шляхамі развіцця беларускай літаратуры ад старажытнай да пачатку ХХ стагоддзя.

Такім чынам, літаратурна-тэарэтычны матэрыял ІХ класа новая прыступка ў асэнсаванні і разуменні літаратуры, пачатак засваення літаратуразнаўчых ведаў па новым прынцыпе.

 

49.Фарміраванне тэарэтыка-літаратурных паняццяў ў старшых класах.

Фарміраванне тэарэтычных ведаў адбываецца паэтапна : ад першапачатковых уяўленняў да замацавання сутнасных прыкмет паняццяў. Асноўным крытэрыем засваення паняцця з‘яўляецца ―крытэрый адзінства абагульнення і канкрэтызацыі‖. Вывучэнне тэарэтычных паняццяў у школе суадносіцца з патрабаваннямі сістэмнасці пераемнасці, навуковасці, завершанасці.

Заключны этап прыпадае на Х-ХІ класы, фактычна пачатак прынцыпаў гэтай адукацыі пачаўся ў апошні год базавай школы. У Х класе працягваецца вывучэнне беларускай літаратуры на гісторыка- храналагічнай аснове, пры гэтым захоўваецца пераемнасць у паглыбленні папярэдне набытых і засваенні новых тэарэтыка-літаратурных ведаў (уводзіцца паняцце ―літаратурны працэс‖, мадэрнізм). Неабходна адзначыць, што навучанне патрабуе ад настаўніка дасведчанасці не толькі ў тэорыі літаратуры, але ва ўсіх галінах мастацтва, таму што неабходна пры невялікай колькасці гадзін даць вялікую колькасць матэрыялу. Асобнай увагі вымагае ўвядзенне паняцця пра літаратурны працэс, а таксама развіццѐ ўяўленняў пра спецыфіку адлюстравання свету ў літаратуры розных эпох. Вучні ў папярэдніх класах ужо знаѐміліся з важнейшымі асаблівасцямі светапогляду, культуры, мастацтва (у тым ліку славеснага) Адраджэння, асветніцтва, рамантызму, рэалізму. У Х класе іх веды пра гістарычную дынаміку літаратурных эпох і метадаў канкрэтызуюцца і дапаўняюцца пасля засваення агульных паняццяў пра рэалізм, мадэрнізм і яго плыні.

У гэтым класе праграмай прадугледжана і сістэматызацыя (з далейшым паглыбленнем) ведаў пра родава-жанравую спецыфіку літаратуры. Напрыклад, на матэрыяле творчасці Змітрака Бядулі засвойваюцца асаблівасці абразка, лірычнай мініяцюры і прыпавесці як жанраў малой прозы (вобразная асацыятыўнасць, метафарычнасць, маналагічнасць формы, алегарычнасць, іншасказальнасць і інш.). Удакладняюцца жанравыя межы апавядання, навелы, аповесці — падчас вывучэння твораў Стафана Цвейга, Міхася Зарэцкага, Янкі Брыля.

Разам з тым, у дзесяцікласнікаў павінны сфарміравацца ўяўленні і пра больш складаныя формы, што сінтэзуюць адзнакі розных відаў і жанраў у межах аднаго літаратурнага роду (трагікамедыя, сатырычная камедыя). Цікава прасачыць камічнае і сатырычнае ў розных літаратурных жанрах. Так, спачатку вывучаюцца байкі і камедыя ―Хто смяецца апошнім‖ Кандрата Крапівы, а затым сатырычны раман ―Запіскі Самсона Самасуя‖ Андрэя Мрыя. Акрамя родава-жанравай спецыфікі вывучаемых твораў, вучні дэталізуюць уяўленні пра будову і структуру твора: паглыбляюцца паняцці пра тэму, ідэю, лейтматыў, праблематыку твора; пра сюжэт і яго элементы (пралог, завязка, развіццѐ дзеяння, кульмінацыя, развязка, эпілог), а таксама пра пазасюжэтныя кампаненты (пейзаж, партрэт, апісанні, аўтарскія адступленні, устаўныя эпізоды).

Тэарэтыка-літаратурны матэрыял, які ўтрымлівае праграма для вывучэння беларускай літаратуры ў Х класе, у структурным і змястоўным планах суадносіцца з адпаведным матэрыялам, паглыбляюцца ўжо вядомыя і ўводзяцца новыя паняцці, якія характарызуюць родава-жанравую прыналежнасць твораў (аповесць, шэраг ―малых‖ празаічных жанраў, лірычных (актава), ліра-эпічных (байка, паэма-споведзь і інш.), драматычных, узбагачаюць уяўленні пра сістэму вобразаў у творы, вобразна-выяўленчыя сродкі (тропіка), вершаскладанне (верлібр). Удакладняюцца ў дачыненні да літаратуры агульнаэстэтычныя катэгорыі трагічнага і камічнага. ХІ клас завяршае вывучэнне тэарэтыка-літаратурных паняццяў, паглыбляецца паняцце аповесці, увага засяроджваецца на адрозненні аповесці і апвядання. На прыкладзе твораў Івана Шамякіна прасочваюцца асаблівасці аповесці як жанра, прычым узгадваецца гісторыя напісання, асаблівасці творчай манеры аўтара, разбіраюцца сюжэтныя лініі, змест і інш., што спрыяе больш свядомаму засваенню матэрыяла.

.

На заключным этапе літаратурнай адукацыі відавочна ўскладняюцца структура і змест тэарэтыка-літаратурных паняццяў. Яны адбіраюцца не толькі з улікам мастацкай спецыфікі твора, яго родавай і жанравай прыналежнасці, прыярытэтнай функцыянальнай ролі пэўнага тэарэтычнага паняцця ў засваенні канкрэтнага літаратурнага матэрыялу, значнасці таго або іншага паняцця ў фарміраванні чытацкіх уменняў, успрымання, аналізу і ацэнкі твораў; даступнасці тэарэтыка-літаратурнага паняцця для вучняў пэўнай узроставай групы і г.д., але і з улікам выкарыстання тэрмінаў у роднасных літаратуры відах мастацтваў (музыка, жывапіс, скульптура, тэатр, тэле- і кінамастацтва і інш.).

Зарыентаванасць праграм на вывучэнне беларускай літаратуры ў кантэксце сусветнай пашырае ўяўленні пра шляхі развіцця літаратуры узмацняе культуралагічны характар навучання прадмету. Школьнікі павінны мець уяўленне пра своеасаблівасць развіцця нацыянальнай літаратуры ад старажытнасці да пачатку ХХ стагоддзя на фоне сусветнага літаратурнага працэсу.

У Х і ХІ паглыбляецца разуменне паняццяў, якія звязаны з фарміраваннем уяўленняў аб развіцці і станаўленні мастацкага слова. Варта адзначыць, што канцэпцыя сучаснай літаратурнай адукацыі дае настаўнікам магчымасць дыферэнцыраваць тэарэтычны матэрыял у залежнасці ад узроўню падрыхтоўкі класа.

 

50. Вывучэнне аглядавых тэм у гісторыка-літаратурным курсе старшых класаў.

І вылучаюць прынцыпы гісторыка-храналагічны і гісторыка- літаратурны, што дазваляе не толькі больш выразна акрэсліць спецыфіку станаўлення і разгортвання нацыянальнай літаратурнай традыцыі, але і сфарміраваць у вучняў адносна цэласнае ўяўленне пра дынаміку развіцця сусветнай літаратуры (адметнасці літаратурна-мастацкіх эпох, важнейшыя заканамернасці і тэндэнцыі развіцця літаратурнага працэсу і г.д.). Гісторыка-храналагічны прынцып канструявання курсу літаратуры ІХ— Х класаў спрыяе ―фарміраванню гістарычнага падыходу да літаратурных з‘яў, першапачатковаму разуменню ўзаемасувязей і ўзаемаўплыву ў творчасці розных пісьменнікаў, успрыманню літаратуры як працэсу‖, дазваляе рэпрэзентаваць развіццѐ беларускай літаратуры як складаны працэс, абумоўлены канкрэтным грамадска-гістарычным кантэкстам.Асноўнай мэтай навучання ў гэтым канцэнтры становіцца фарміраванне ў вучняў цэласнага ўяўлення пра беларускую літаратуру ад старажытнасці да сучаснасці, асэнсаванне ідэйна-мастацкага зместу лепшых твораў беларускага мастацкага слова і паасобных твораў замежных аўтараў у перакладзе на родную мову. У ІХ—ХІ класах мастацкія тэксты размешчаны ў паслядоўнасці, адпаведнай асноўным этапам развіцця літаратуры. Значным кампанентам зместу літаратурнай адукацыі з‘яўляецца сістэма тэарэтыка- і гісторыка- літаратурных паняццяў, звязаных з фарміраваннем уяўленняў аб развіцці і станаўленні мастацтва слова: напрыклад, паглыбленне ведаў пра літаратурныя роды і жанры адбываецца ў гістарычным аспекце. Вядучыя метадысты канцэпцыі вучэбнага прадмета ―Беларуская літаратура‖ звяртаюць увагу на тое, што з‘явы гісторыі літаратуры на гэтым этапе раскрываюцца пераважна на прыкладзе канкрэтнага мастацкага твора або некалькіх твораў пісьменніка. У ХІ—ХІ класах — змест навучання будуецца на гісторыка- літаратурнай аснове і адлюстроўвае змены асноўных эпох нацыянальнага і сусветнага мастацтва, што дазваляе не толькі пашырыць веды ў працэсе больш складанага ўзроўню спасціжэння тэксту, але і сістэматызаваць: настаўнік павінен скіроўваць вучняў на асэнсаванне і аналіз твораў у кантэксце грамадска-гістарычнага развіцця нацыянальнай і сусветнай культуры, фарміраваць уменне суадносіць канкрэтныя з‘явы роднай літаратуры з асноўнымі этапамі, перыядамі развіцця сусветнай літаратуры, з тымі ці іншымі літаратурна-мастацкімі напрамкамі.

Аснову курса беларускай літаратуры на заключнай ступені літаратурнай адукацыі складаюць аглядавыя і манаграфічныя тэмы, якія ахопліваюць лепшыя ўзоры айчыннага прыгожага пісьменства і паказваюць працэс станаўлення і развіцця нацыянальнай літаратурна-мастацкай традыцыі ў кантэксце сусветнага мастацтва слова, скіроўваючы вучняў на асэнсаванне творчага шляху пісьменніка як часткі агульналітаратурнага працэсу. Структура аглядавых і манаграфічных тэм забяспечвае не толькі дастаткова шырокае кола чытання школьнікаў, але і фарміраванне ў іх асноўных тэарэтыка-літаратурных паняццяў і чытацкіх уменняў, надае літаратурнай адукацыі сістэмнасць і выхаваўчую скіраванасць. Аглядавыя тэмы ўтрымліваюць характарыстыку літаратурна-мастацкіх эпох (Сярэднявечча, Адраджэння, Асветніцтва, барока і г.д.) або перыядаў развіцця літаратуры ў межах той ці іншай эпохі. Тут акрэсліваюцца асноўныя тэндэнцыі агульнакультурнага і літаратурнага развіцця, падаюцца звесткі пра пісьменнікаў, у творчасці якіх знайшлі ўвасабленне актуальныя для разглядаемага перыяду асаблівасці, а таксама пазначаюцца найбольш значныя творы (магчыма прыводзіць іх кароткі аналіз).

У якасці галоўных патрабаванняў пры адборы звестак да аглядавых заняткаў па літаратуры вылучаюцца патрабаванні дакладнасці, лаканічнасці, канкрэтнасці палажэнняў і тэзісаў, даходлівасці і адпаведнасці выкладання матэрыялу ўзроставым магчымасцям вучняў, яскравасці і функцыянальнай мэтазгоднасці наглядна-ілюстрацыйнага матэрыялу. Натаўнік павінен граматна адабраць і аб‘яднаць матэрыял, у тым ліку наглядны, адпаведна крытэрыям навуковай абгрунтаванасці, рэпрэзентацыйнасці, а таксама істотнасці для раскрыцця тэмы.

, ―Беларуская літаратура перыяду Вялікай Айчыннай вайны‖ (Х клас)), перавага аддаецца лекцыйнаму матэрыялу, які вылучае асаблівасці пэўных літаратурных эпохі ці перыяду. Настаўнік павінен мець на ўвазе, што падчас вывучэння манаграфічных тэм звесткі давядзецца канкрэтызаваць, паглыбіць.

У сучасных праграмах па беларускай літаратуры аглядавыя тэмы папярэднічаюць манаграфічным. Традыцыйная структура аглядавай тэмы, якая склалася ў айчыннай методыцы, разгортваецца ў наступнай паслядоўнасці: спачатку называецца эпоха, указваюцца яе часавыя межы; затым даецца агульная характарыстыка грамадска-палітычнага жыцця (пазначаюцца важнейшыя падзеі, па магчымасці гаворыцца пра іх адлюстраванне ў мастацтве); раскрываецца адметнасць культуры дадзенай эпохі (тэатр, музыка, жывапіс і інш.); далей варта пераходзіць да характарыстыкі літаратурнага працэсу (літаратурныя школы, кірункі, плыні, стылі, жанравая і тэматычная разнастайнасць, найбольш значныя імѐны, творы); нарэшце, разглядаецца творчасць асобных пісьменнікаў [4, с. 65-66]. Аднак у аснову аглядавых заняткаў можна пакласці і тэматычна-праблемны прынцып: у такім выпадку ―лягчэй будзе згрупаваць творы, паказаць узровень раскрыцця вострых праблем, прыѐмы… іх мастацкай рэалізацыі‖

Такім чынам, эфектыўнасць урокаў па вывучэнні аглядавых тэм залежыць ад падрыхтаванасці самаго настаўніка, вучняў, умення арганізаваць працэс ―здабывання ведаў‖, спалучэння аднаўлення раней атрыманых ведаў і засваення новых.

 

51.Вывучэнне манаграфічных тэм.

— прадугледжвае знаѐмства вучняў на першым уроку з біяграфіяй пісьменніка, на астатніх жа ўроках разглядаецца ягоная творчасць. Узважваючы вартасці гэтага шляху, В.Я. Ляшук адзначае, што ―ў вучняў застаецца досыць поўнае ўяўленне пра асобу і жыццяпіс мастака слова.

Да паслядоўнага вывучэння спачатку біяграфіі пісьменніка, а затым ягонай творчасці мэтазгодна звяртацца ў тым выпадку, калі ў склад манаграфічнай тэмы ўваходзіць адзін твор. Напрыклад, на вывучэнне тэмы ―Андрэй Мрый‖ у Х класе адводзіцца 2 гадзіны. Пасля знаѐмства вучняў з жыццѐвым і творчым шляхам пісьменніка праграмай прапануецца тэкстуальнае вывучэнне рамана ―Запіскі Самсона Самасуя‖ (Х клас), у працэсе якога засвойваюцца тэарэтыка- літаратурныя паняцце сатырычны раман

Паслядоўны шлях вывучэння манаграфічнай тэмы таксама эфектыўны, калі вывучаецца творчасць паэтаў з не акрэсленай выразна перыядызацыяй іх жыццѐвага і творчага шляху альбо калі ў склад тэмы ўваходзяць творы аднаго перыяду. У гэтым выпадку лірычныя творы вывучаюцца па тэмах, матывах, праблемах. Напрыклад, пры вывучэнні тэмы ―Францішак Багушэвіч‖ (ІХ клас) вершы разглядаюцца тэматычна, звяртаецца ўвага на асноўныя праблемы. Другі шлях вывучэння манаграфічнай тэмы — ―паралельны‖ — скіроўвае на паэтапнае вывучэнне жыцця і творчасці пісьменніка: на асобным уроку разглядаецца той ці іншы перыяд творчасці аўтара. Пры падобным падыходзе біяграфія пісьменніка становіцца своеасаблівым ключом да разумення маральна-этычнай праблематыкі і мастацка-эстэтычных асаблівасцей твораў. Гэты шлях рэкамендуецца абіраць у тых выпадках, калі вывучаецца творчасць паэта цалкам або разглядаюцца некалькі невялікіх твораў, напісаных пісьменнікам у розныя перыяды.

Напрыклад, пры вывучэнні творчасці Максіма Танка (Х клас) мэтазгодна вызначыць уплыў жыццѐвых калізій на тэматычную скіраванасць паэзіі. Падчас манаграфічнага вывучэння творчасці таго ці іншага пісьменніка павінны брацца пад увагу агульналітаратурныя сувязі і ўплывы, у кантэксце якіх фарміравалася творчая індывідуальнасць аўтара. Настаўнік актывізуе веды і ўменні вучняў, звязаныя з выяўленнем агульнага і адметнага ў эстэтычных прынцыпах, праблематыцы, сістэме вобразна-выяўленчых сродкаў, увасобленых у літаратурных творах.

Заняткі па вывучэнні манаграфічнай тэмы павінны спалучаць самыя разнастайныя метадычныя формы (змена дзейнасці павінна адбывацца кожныя 10-15 хвілін): так, у структуру ўрока-лекцыі мэтазгодна ўключаць элементы гутаркі, дыспуту, разгорнутыя выступленні вучняў па загадзя акрэсленых пытаннях, абмеркаванні дакладаў і рэфератаў.

Вывучэнне манаграфічнай тэмы варта завяршаць падагульняючым урокам або падагульняючай гутаркай у межах апошняга ўрока. У дадзеным выпадку варта не паўтараць ужо вядомы вучням матэрыял, яны павінны з дапамогай настаўніка асэнсаваць цэласнае бачанне вызначанай тэмы і, адначасова, усвядоміць невычарпальнасць духоўна-маральнага і эстэтычнага зместу літаратурных твораў, дынамічнасць мастацкага свету аўтара. Мэтай заключных заняткаў па вывучэнні манаграфічнай тэмы павінен стаць не аналіз тэкста ў дэталях, але погляд на творчасць пісьменніка ў цэлым. Іначай кажучы, важна не толькі суміраваць веды, але сінтэзаваць іх, падвесці вучняў да абагульненняў, высветліць трываласць ацэнак, што склаліся ў іх на папярэдніх этапах вывучэння тэмы

Такім чынам, плѐннасць засваення вучнямі матэрыялу манаграфічнай ы тэмы звязаная з тым, ці ўдалося настаўніку выбудаваць цэласную, завершаную сістэму ўрокаў, наколькі паслядоўна рэалізоўваліся прынцыпы гістарызму і навуковасці пры вывучэнні жыццѐвага і творчага шляху пісьменніка, урэшце, ці здолеў настаўнік актывізаваць пошукавую, даследчую, творчую працу вучняў.

 

52.Унутрыпрадметныяі міжпрадметныя сувязі на ўроках літаратуры.

У кожным наступным класе неабходна абапірацца на раней вывучанае, паглыбляць інтэлектуальнае і эмацыянальнае асэнсаванне раней засвоенага. 2) Супастаўленне твораў нацыянальнай літаратуры па вобразах герояў, тэматыцы, праблематыцы, родах і жанрах (вобраз музыкі ў творах Купалы, Коласа, Багдановіча; тэма калектывізацыі ў творах Зарэцкага, Мележа і Быкава; праблема бацькоў і дзяцей у творах Купалы, Быкава, Шамякіна, Дударава, Карамазава і інш.). 3) Увядзенне пачатковых паняццяў па тэорыі літаратуры і іх паглыбленне на наступных этапах літаратурнай адукацыі (сродкі мастацкай выразнасці, вершаскладанне, мастацкія напрамкі і г.д.). Міжпрадметныя сувязі ў сістэме адукацыі прадугледжваюць комплексны падыход да навучання і выхавання, дазваляюць выяўляць ўзаемасувязь паміж прадметамі і тым самым актывізаваць навучальную дзейнасць вучняў, папярэджваць дубліраванне вучэбнага матэрыялу, эканоміць час і пазбягаць перагрузкі вучняў і, нарэшце, прыводзіць веды школьнікаў у адзіную сістэму. Рэалізуючы ў вучэбным працэсе міжпрадметныя сувязі, настаўнік абапіраецца на веды вучняў, атрыманыя імі пры вывучэнні іншых прадметаў.

амацаваліся розныя формы рэалізацыі міжпрадметных сувязяў: інтэграваныя ўрокі (урок мовы і літаратуры, урок беларускай літаратуры і гісторыі Беларусі), самастойная праца вучняў, якая прадугледжвае выкарыстанне падручнікаў па розных вучэбных прадметах, міжпрадметныя факультатыўныя заняткі, пазакласныя мерапрыемствы (ранішнікі, вечарыны, комплексныя экскурсіі). Разам з тым асноўным спосабам рэалізацыі міжпрадметных сувязяў быў і застаецца зварот настаўніка на паўсядзѐнных уроках да ведаў вучняў, атрыманых пры вывучэнні іншых дысцыплін. У педагагічнай тэрміналогіі з‘явіліся такія паняцці, як асноўны, або вядучы, прадмет і паглыбляючы прадмет. У дачыненні да беларускай літаратуры паглыбляючымі прадметамі могуць быць руская літаратура, беларуская мова, гісторыя, грамадазнаўства, выяўленчае мастацтва, музыка. Міжпрадметныя сувязі бываюць сінхронныя і асінхронныя. Найбольш эфектыўнымі з‘яўляюцца сінхронныя сувязі, якія прадугледжваюць адначасовае (паралельнае) вывучэнне асобных тэм, праблем у блізкароднасных прадметах. Да асінхронных міжпрадметных сувязяў настаўнік звяртаецца, калі патрэбны матэрыял вывучаўся раней (у папярэдніх класах) або яшчэ будзе вывучацца. Па гэтай прычыне асінхронныя ўзаемасувязі падзяляюцца на рэтраспектыўныя і перспектыўныя. Найчасцей наладжваюцца рэтраспектыўныя сувязі, якія будуюцца на папярэдніх ведах вучняў, атрыманых пры вывучэнні іншых прадметаў.

Міжпрадметныя сувязі з рускай літаратурай звычайна рэалізуюцца праз вывучэнне ўзаемаўплыву літаратур і кантактных сувязяў пісьменнікаў. Зварот да ўзаемаўплыву літаратур дапамагае вучням выявіць агульнае і падобнае ў творчасці беларускіх і рускіх пісьменнікаў (стыль, тэмы, вобразы, матывы, сімвалы). Вядома, што на станаўленне і фарміраванне творчай манеры многіх беларускіх пісьменнікаў паўплываў М. Гогаль, з вялікай павагай да якога выказаўся К. Вераніцын ў паэме ―Тарас на Парнасе‖: ―Сам Пушкін, Лермантаў, Жукоўскі // і Гогаль шпарка каля нас // прайшлі, як павы, на Парнас‖. Паэма ―Тарас на Парнасе‖ вывучаецца ў ІХ класе. Апора на раней вывучаную ў курсе рускай літаратуры аповесць ―Ноч перад Калядамі‖ дапаможа вучням убачыць, што захопленасць Гогалем знайшла адбітак ў творы беларускага аўтара: каларытныя этнаграфічныя сцэны, камічны паказ побыту парнаскіх багоў, дасціпны гумар. Надзвычай выразна ўзаемаўплыў літаратур высвечваецца праз асабістыя кантакты і творчую дружбу пісьменнікаў, якой яна была, напрыклад, ў А. Куляшова і А. Твардоўскага. Для А. Куляшова А. Твардоўскі быў самым аўтарытэтным знатаком паэзіі і патрабавальным дарадцам. Творы беларускага пісьменніка зацікавілі А. Твардоўскага народнасцю, гістарычнай значнасцю зместу, багаццем мастацкай формы. Спачатку А. Куляшоў адчуваў на сабе ўплыў свайго рускага калегі, але ўжо ў ваенны час і асабліва ў пасляваенны перыяд гэты ўплыў стаў двухбаковым. Перапіска, выступленні ў друку, асабістыя сустрэчы спрыялі творчаму і духоўнаму ўзаемаабагачэнню беларускага і рускага паэтаў.

Наладжванне міжпрадметных сувязяў можа адбывацца праз паглыбленне ведаў па тэорыі літаратуры з апорай на падабенства літаратурных працэсаў. У ІХ класе ў курсе беларускай і рускай літаратуры ўводзіцца паняцце класіцызм.

Вывучэнне беларускай літаратуры арганічна звязана з вывучэннем беларускай мовы. Цэласны, сістэмны характар узаемнага выкарыстання ведаў па мове і літаратуры абумоўлены агульнасцю мэты іх вывучэння – развіццѐ інтэлектуальнай, камунікатыўнай, маральна-эстэтычнай, грамадзянскай культуры мовы вучняў. Напрамкі літаратурна-моўных сувязяў у вучэбным працэсе могуць быць вызначаны праз агульныя патрабаванні да ўменняў і навыкаў вучняў, сфармуляваныя ў адукацыйных стандартах, у адпаведнасці з якімі вучні павінны навучыцца правільна і выразна чытаць мастацкія творы (урыўкі), вусна і пісьмова пераказваць тэксты рознай жанрава-стылѐвай прыналежнасці, пісаць сачыненні, складаць тэзісы, канспекты, рыхтаваць рэфераты, даклады і інш.

У сваю чаргу веды, набытыя на ўроках мовы, могуць стаць падмуркам, апораю пры вывучэнні пытанняў па літаратуры. Напрыклад, уводзячы ў 5 класе паняцце эпітэт, настаўнік прапаноўвае вучням ўспомніць вядомыя ім часціны мовы і члены сказы. Міжпрадметныя сувязі ўрокаў літаратуры і гісторыі спрыяюць паглыбленню агульнаадукацыйных ведаў вучняў, пазітыўна ўплываюць на развіццѐ гістарычнага мыслення і дапамагаць ім глыбей асэнсоўваць агульначалавечыя каштоўнасці. Звяртаючыся да асобных гістарычных фактаў пры тлумачэнні літаратурнага матэрыялу, настаўнік-філолаг прымае ўдзел у фарміраванні ў школьнікаў сістэмы гістарычных ведаў і поглядаў, якія дазваляюць ім разбірацца ў літаратурных з‘явах, дастаткова аб‘ектыўна ацэньваць аўтарскую пазіцыю, асэнсоўваць ролю і месца пісьменніка ў культурным і грамадскім жыцці. На ўроках літаратуры на матэрыяле мастацкай творчасці працягваецца знаѐмства з айчыннай гісторыяй, замацоўваюцца, паглыбляюцца і канкрэтызуюцца веды, атрыманыя на ўроках гісторыі. Міжпрадметныя сувязі літаратуры і гісторыі найлепш рэалізуюцца ў ІХ – ХІ класах, у якіх змест літаратурнай адукацыі сканструяваны ў адпаведнасці з гісторыка-храналагічным прынцыпам. Гісторыка-літаратурныя ўзаемасувязі паспяхова рэалізуюцца на ўроках, прысвечаных біяграфіі пісьменніка. Жыццѐ і творчасць мастака непарыўна звязана з канкрэтнай эпохай і гістарычнымі падзеямі, сведкам і ўдзельнікам якіх ѐн быў.

Сувязь літаратуры з гісторыяй пры вывучэнні біяграфічнага матэрыялу рэалізуецца з дапамогаю наступных метадычных прыѐмаў: вывучэнне гістарычных дакументаў і публіцыстычных матэрыялаў адпаведнай эпохі, знаѐмства з фактамі жыцця пісьменніка, якія сведчаць пра яго актыўны ўдзел у жыцці грамадства, выяўленне сувязяў паміж творамі мастака і найбольш актуальнымі праблемамі грамадскага жыцця гістарычнай эпохі. Падчас вывучэння манаграфічных і аглядавых тэм арыентацыя на веды вучняў па гісторыі становіцца эфектыўным сродкам фарміравання ў іх навыкаў аналізу тэксту літаратурнага твора.

Школьная праграма прадугледжвае вывучэнне беларускай літаратуры ў суаднесенасці з іншымі відамі мастацтва. Выкарыстанне ў вучэбным працэсе твораў музыкі, выяўленчага, тэатральнага і кінамастацтва мастацтва з‘яўляецца надзейнай апорай ў працы настаўніка-філолага. Творы сумежных мастацтваў ствараюць пэўны эмацыянальны настрой на ўроку, ўзбагачаюць духоўны свет вучняў, узмацняюць ідэйна-эстэтычнае ўздзеянне літаратуры на іх свядомасць, з‘яўляюцца дадатковай крыніцай ведаў і пачуццяў.

На практыцы ж поспех звароту на ўроку беларускай літаратуры да твораў музыкі і выяўленчага амаль поўнасцю залежыць ад эрудыцыі, кругагляду, педагагічнага вопыту і творчай ініцыятывы самога настаўніка. Выяўленчае мастацтва. Значнае месца пры вывучэнні літаратуры належыць партрэтнаму мастацтву. Мастак-партрэтыст перадае не толькі індывідуальны воблік чалавека, але і яго ўнутраны свет.

Сюжэтныя карціны часта называюць апавядальнымі, што падкрэслівае іх сувязь з літаратурай. Разам з тым, калі ў літаратурным творы дзеянне ахоплівае шэраг падзей, што адбываюцца ў розныя часы, то ў карціне мастака мы бачым герояў у нейкі адзін момант дзеяння.

Нярэдка настаўнік звяртаецца на ўроку літаратуры да мастацкіх ілюстрацый. Мастацкая ілюстрацыя (у першую чаргу графіка) – гэта выява, малюнак, які створаны на аснове літаратурнага твора і прызначаны пераўвасобіць славесны вобраз у зрокавы. Ілюстрацыя падпарадкавана літаратурнаму тэксту.

выкарыстання музыкі на ўроку літаратуры. Блізкая тэматычна і па эмацыянальнай настраѐвасці да лірычнага твора музыка можа гучаць перад пачаткам яго вывучэння, у час чытання як фон, пасля аналізу для супастаўлення.

ыкарыстанне твораў выяўленчага мастацтва і музыкі пры вывучэнні літаратуры дазваляе настаўніку данесці да свядомасці вучняў агульныя заканамернасці, уласцівыя літаратуры і іншым відам мастацтва.

 

53.Выкарыстанне нагляднасці на ўроках літаратуры.

Адным з асноўных прынцыпаў, на якіх базуецца вывучэнне літаратуры, з’яўляецца прынцып нагляднасці, што рэалізуецца праз актывізацыю пачуццёва-зрокавага ўспрымання, багатую ілюстраванасцю.

Аўтарам гэтага прынцыпу з’яўляецца вядомы чэшскі педагог Ян Амос Каменскі, які вялікую ўвагу надаваў “залатому правілу педагогікі”, сутнасць якога ў наступным: “Усё, што толькі магчыма, трэба забяспечваць для ўспрымання пачуццямі. Калі якія-небудзь прадметы можна адразу ўспрыняць некалькімі пачуццямі, то няхай яны ахопліваюцца некалькімі пачуццямі”.

Нагляднасць актывізуе ўспрыманне матэрыялу, яна ўтварае зрокавы рад, які садзейнічае ўзмацненню засваення матэрыялу. Урокі, на якіх выкарыстоўваюцца рознага віду нагляднасці, маюць, несумненна, большы плён.

Разам з тым, выкарыстанне нагляднасці – гэта не ёсць самамэта, а актыўнае рацыянальнае ўключэнне ў адукацыйны працэс наглядных дапаможнікаў з наступнымі мэтамі:

   нагляднасць як сродак фармавання абстракцыі,

   назапашванне ўяўленняў аб аб’ектыўнай рэчаіснасці.

Вылучаюцца наступныя віды нагляднасці:

1. Славесная нагляднасць – слова настаўніка, праслухоўванне гуказапісаў, заданні па выразным і творчым чытанні і пераказе, якія агучваюць вучні. Настаўнік, як правіла, дае ўзор мовы, разважання, пытання да адказу, маналагічнай мовы, вядзення дыялогу.

2. Прадметная нагляднасць. Яна выкарыстоўваецца ў выглядзе кніжак, выстаў, дапаможнікаў, энцыклапедычных даведнікаў, радзей – вызначальных прадметаў ці фотаздымкаў гэтых прадметаў.

3. Графічная нагляднасць: табліцы, схемы, эпіграфы да ўрокаў. Такая нагляднасць дапамагае лагічна размежаваць матэрыял, арганізаваць запамінанне, дапамагае пабудаваць працу на ўроку і станоўча ўплывае на індывідуальныя адказы вучняў.

Існуюць пэўныя патрабаванні да стварэння і афармлення графічнай нагляднасці:

   акуратнасць,

   разборлівасць,

   выразнасць,

   самадастатковасць.

Такая нагляднасць дапамагае зафіксаваць у памяці складаны матэрыял. Графічная нагляднасць рыхтуецца самім настаўнікам ці даручаецца вучням, але па эскізах і тлумачэннях настаўніка. Настаўнік павінен правесці кансультацыю з вучнем, якому даручана стварыць той ці іншы від нагляднасці. Так, напрыклад, калі вучань рыхтуе нейкую схему ці табліцу, то выкладчыку варта паказаць некалькі ўзораў, ужо зробленых вучнямі нагляднасцей. Акрамя таго, неабходна звярнуць увагу дзяцей на тое, што павінна быць галоўным у нагляднасці, а што другасным (калі такая нагляднасць ствараецца пры дапамозе камп’ютэра, то часткі нагляднасці павінны быць напісаны адпаведнымі шрыфтамі, кеглямі, а таксама, па магчымасці, выдзелены тым ці іншым колерам. Усё гэта будзе спрыяць лепшаму засваенню нагляднага матэрыялу і, разам з тым, выконваць вялікую эстэтычную функцыю.

Калі ж настаўнік у якасці нагляднасці выкарыстоўвае эпіграф да ўрока, то ў такім выпадку неабходна памятаць пра тое, што эпіграф – гэта цытата, якая змяшчаецца ў пачатку твора ці асобнага раздзела і выражае асноўную ідэю твора. Зыходзячы з гэтага, у якасці эпіграфа да пэўнага ўрока літаратуры неабходна выкарыстоўваць тую цытату, якая будзе актуальнай на працягу ўсяго ўрока. Эпіграф павінен змяшчаць у сабе асноўную ідэю, якая будзе данесена настаўнікам класу. Так, напрыклад, у 11 класе эпіграфам да ўрока “Іван Мележ. “Людзі на балоце”: творчая задума і гісторыя стварэння твора” ў якасці эпіграфа могуць быць радкі Ніла Гілевіча “Да ўздыху апошняга ён жыў лёсам людзей на балоце”. Таксама на такім уроку могуць быць і словы самога аўтара: “Кніга, якую я не мог не напісаць”. Калі настаўнік выкарыстоўвае эпіграф да ўрока, то на яго абавязкова павінна быць звернута вучнёўская ўвага (па магчымасці – некалькі разоў).

Настаўнік павінен памятаць і пра патрабаванні да выкарыстання нагляднасці:

   Нагляднасць павінна дакладна адпавядаць навучальнаму матэрыялу.

   Нагляднасць павінна быць якаснай.

   Выкарыстанне нагляднасці, яе розных відаў павінна быць колькасна і часава абмежаванай, інакш яна будзе адцягваць увагу вучняў ад асноўнага матэрыялу. Пажадана на адным уроку выкарыстоўваць не больш як 3 нагляднасці.

   Звяртаючыся да нагляднасці, настаўнік павінен не адрываць увагу ад класа.

   Калі нагляднасць невялікая па памерах і настаўнік яе аддае для прагляду ў клас, то ў гэты час неабходна зрабіць паўзу або не тлумачыць самы важны матэрыял, а скіроўваць увагу на другасныя дэталі.

   Уся нагляднасць, якая прынесена на ўрок, абавязкова павінна быць выкарыстана. У іншым выпадку яна будзе адцягваць увагу вучняў.

 

54.Выкарыстанне твораў сумежных мастацтваў пры вывучэнні беларускай літаратуры.

Як бачна, ужо на самым пачатку літаратурнай адукацыі настаўнік павінен выкарыстоўваць на сваіх уроках нямала твораў іншых відаў мастацтва.

:

Гэта могуць быць

(напрыклад: М. Будавей. “Партрэт В. Быкава”, Н. Шчасная. “Снежныя зімы (партрэт пісьменніка Шамякіна));

(напрыклад: Г. Вашчанка “Маё Палессе”, А. Гараўскі. “Пінскія балоты”, Ю. Зайцаў. “Людзі Палесся” – пры вывучэнні рамана Івана Мележа “Людзі на балоце” (10 клас)), Ф. Рушчыц. “Зімовая казка” – пры вывучэнні верша М. Багдановіча “Зімой”;

(напрыклад, К.Васільеў. “Плач Яраслаўны”, А. Лось. Ілюстрацыя да “Слова пра паход Ігаравы”) і інш.

2. Праслухоўванне музычных твораў:

. Напрыклад: песня М. Чуркіна “Ручэй” на верш Якуба Коласа – пры вывучэнні тэмы “Якуб Колас. “Ручэй” (5 клас), І. Лучанок. Кантата “Курган”, Р. Пукст. Опера “Машэка” – пры вывучэнні манаграфічнай тэмы “Янка Купала” (9 клас);

“Ой, у лузу, лузе…”: кампакт-дыск (гурт “Палац”), “Троіца”: кампакт-дыск (этнагурт “Троіца”) – пры вывучэнні тэмы “Беларуская песня” (6 клас).

(з аналагічным перыядам літаратурнага развіцця). Напрыклад, пры вывучэнні тэмы “Рамантызм як вядучы літаратурны напрамак” (9 клас) – Ф. Шапэн. Вальсы, мазуркі, Ф. Шуберт. “Няскончаная сімфонія”.

Напрыклад, А. Лапіцкая. “Ляцяць над Палессем старажытныя песні” – пры вывучэнні манаграфічнай тэмы “творчасць Ніла Гілевіча” (11 клас).

4. Фотаздымкі ці каляровыя ілюстрацыі скульптурных і архітэктурных помнікаў:

палац Ватыкана ў Рыме (15 ст.), універсітэт у Падуі (15 ст.), Карлаў мост у празе (13 – 15 стст.), касцёл Святой Ганны ў Вільні (14 ст.) – пры вывучэнні тэмы “Літаратура эпохі Адраджэння (9 клас).

: З. Азгур. “Францыск Скарына”, А. Шатэрнік. “Мікола Гусоўскі” – пры вывучэнні тэмы “Літаратура эпохі Адраджэння (9 клас); З. Азгур. “Помнік Кастусю Каліноўскаму (г. Свіслач)”, К. Асадаў. “Францішак Багушэвіч” – пры вывучэнні тэмы “Рэалізм як літаратурны напрамак. Захаванне тэндэнцый рамантызму” (9 клас).

Напрыклад: “Пакланіся прыродзе”: альбом; В. Алешка. “Спатканне з лесам”: альбом, С. Плыткевіч. “Мая Беларусь”: альбом – пры вывучэнні тэмы “Лірычныя жанры” (8 клас).

Напрыклад, “Вечар” (паводле А. Дударава”) – пры вывучэнні драмы ў 8 класе; “Я, Францыск Скарына” (рэж. Б. Сцяпанаў) – пры вывучэнні тэмы “Літаратура эпохі Адраджэння” (9 клас); кінафільм “Знак Бяды” (рэж. М. Пташук), “Дажыць да світання” (рэж. М. Яршоў) – пры вывучэнні манаграфічнай тэмы “Васіль Быкаў” (11 клас).

у выглядзе графнагляднасці. 

 Апорны матэрыял

1.Паняцце пра жанры (пейзаж,партрэт,сэжэтнае палатно,ілюстрацыі,рэпрадукцыя)

2.Каларыт-адносіны фарбаў,колераў,якія адлюстроўваюць настрой,характарызуюць намаляванае(напісанае)на карціне.

3.Фарбы:цёплыя (чырвоны,жоўты,ружовы і іх адценні),якія перадаюць станоўчыя эмоцыі;халодныя(сіні,шэры,):пачуццё смутку,негатыўнага настрою.

4.Кампазіцыйныя: пярэдні план,цэнтр(выносіцца галоўнае),задні план(характарызуецца другаснае),фон(дадатковае).

5.Сродкі выразнасці: штрыхі,блікі,дэталі,сімвалічныя прадметы.

Тут настаўніку таксама неабходна звяртацца да спецыяльнай лексікі, каб  узбагаціць слоўнікавы запас вучняў і забяспечыць магчымасць свабоднага аперыравання гэтым матэрыялам. 

Моўны матэрыял

1.Мастак-жывапісец,творца,майстар,аўтар карцін і інш.

2.Карціна-твор,палптно,назва па жанры(пейзаж,партрэт і інш.)

3.Намаляваў-напісаў,паказаў,адлюстраваў,стварыў,перадаў,выявіў

4.Змест-тэма ,сюжэт,задума,ідэя і г.д.

5.Характарыстыка-выяўленне,мастацкія дэталі,метафарычнасць і г.д.

 

Праца з творам жывапісу

1.Уступная гутарка(аўтар,назва,суаднесенасць з літаратурай).

2.Моўны разгляд карцін.

3.аналіз зместу карціны(агульныя ўражанні ад убачанага).

4.складанне плана апісання карціны.

5.Слоўнікавая праца(Падбор апорных і ключавых слоў.)

6.Фарміраванне вусных адказаў па пунктах плана.

7.Агульнае апісанне ці апавяданне.

*.вывад.

 

Як глядзець і ацэньваць спектакль

1.Аўтар.Назва п”есы.Жанр.

тара

3.Пра што расказала п”са.

4.Як удалося акцёрам увасобіць вобразы

5.Як працавалі.

6.Вашы асабістыя ўражанні.

 

55.Асноўныя палажэнні “Інструкцыі аб парадку фарміравання культуры вуснай і пісьмовай мовы ў агульнаадукацыйных установах”(2008)

1. Iнструкцыя аб парадку фармiравання культуры вуснай i пiсьмовай мовы ў агульнаадукацыйных установах Рэспублiкi Беларусь (далей - Iнструкцыя) распрацавана з мэтай удасканалення, рэгулявання адукацыйнага працэсу ў агульнаадукацыйных установах i накiравана на ўзгодненую дзейнасць педагагiчных работнiкаў па фармiраваннi культуры вуснай i пiсьмовай мовы ў агульнаадукацыйных установах.

2. Iнструкцыя вызначае патрабаваннi да фармiравання вуснай i пiсьмовай мовы вучняў агульнаадукацыйных устаноў, правядзення i праверкi настаўнiкамi навучальных i кантрольных работ, якiя выкананы ў пiсьмовай форме, колькасць i прыкладны аб'ём кантрольных работ, парадак вядзення i афармлення сшыткаў, дзённiкаў i класных журналаў, парадак афармлення рэфератаў.

3. Iнструкцыя ўстанаўлiвае сiстэму арганiзацыйных мер, якiя накiраваны на дзейнасць педагагiчнага калектыву па фармiраваннi культуры вуснай i пiсьмовай мовы ў агульнаадукацыйных установах.

4. Iнструкцыя абавязковая для прымянення пры ажыццяўленнi адукацыйнага працэсу ва ўсiх тыпах агульнаадукацыйных устаноў незалежна ад iх падпарадкаванасцi i формаў уласнасцi.

5. Галоўнымi мэтамi навучання мовам у агульнаадукацыйнай установе з'яўляюцца развiваючая (камунiкатыўная), адукацыйная, выхаваўчая.

Развiваючая (развiццё камунiкатыўнай кампетэнцыi) мэта з'яўляецца вядучай i накiравана на дасягненне вучнямi такога ўзроўню практычнага валодання мовай, якi забяспечыць iх адукацыйную дзейнасць i зносiны ў розных сферах жыцця. Гэта мэта навучання ажыццяўляецца на аснове вучэбна-камунiкатыўнай дзейнасцi вучняў шляхам выпрацоўкi ў iх неабходных навыкаў i ўменняў ва ўсiх вiдах маўленчай дзейнасцi: чытаннi, маўленнi, пiсьме, успрыманнi мовы на слых.

Адукацыйная мэта звязана з фармiраваннем ведаў пра сiстэму мовы i накiравана на набыццё вучнямi ўменняў аналiзаваць, супастаўляць, рабiць высновы, падагульняць i рэалiзуецца пры вывучэннi ўсiх вучэбных прадметаў.

Выхаваўчая мэта прадугледжвае фармiраванне нацыянальнай самаiдэнтыфiкацыi, патрыятычных пачуццяў, паважлiвых адносiн да культуры свайго i iншых народаў, iмкнення захоўваць нацыянальную культуру, умення ўзаемадзейнiчаць з носьбiтамi iншых моўных культур, развiццё эстэтычнага густу, моўнай культуры вучняў, цiкавасцi да вучэбных прадметаў, павышэнне ўзроўню матывацыi на ўроках праз сродкi навучання.

Пры навучаннi беларускай i рускай мовам у агульнаадукацыйных установах патрэбна памятаць, што яны з'яўляюцца не толькi прадметамi вывучэння, але i сродкамi навучання асновам усiх навук. Неабходны такi падыход да выкладання вучэбных прадметаў, пры якiм выхаванне моўнай культуры вучняў ажыццяўляецца агульнымi сiламi педагагiчнага калектыву агульнаадукацыйнай установы. Патрабаваннi, якiя прад'яўляюцца да моўнай культуры, выконваюцца педагогамi ўсiх вучэбных прадметаў як на ўроках, так i ў пазаўрочны час.

7. Педагагiчныя работнiкi агульнаадукацыйных устаноў павiнны:

прадумваць ход выкладання вучэбнага матэрыялу, правiльнасць i дакладнасць усiх фармулёвак пры падрыхтоўцы да ўрокаў;

не дапускаць у сваiм маўленнi няправiльна пабудаваных сказаў i зваротаў, парушэння нормаў вымаўлення, неахайнасцi пры выбары слоў;

фармiраваць у вучняў уяўленне аб багаццi беларускай, рускай, замежных моў, моў нацыянальных меншасцей, рэгулярна праводзiць навучанне нормам лiтаратурнай мовы;

праводзiць на ўроках спецыяльную работу, накiраваную на паўнацэннае ўспрыманне вучнямi вучэбнага тэксту i слова педагога, якiя з'яўляюцца не толькi асноўнымi крынiцамi вучэбнай iнфармацыi, але i ўзорамi правiльна аформленага маўлення;

выкарыстоўваць выразнае чытанне ўголас як адзiн з прыёмаў фармiравання культуры вуснага маўлення, як сродак эмацыянальнага i лагiчнага асэнсавання тэксту;

вучыць працаваць з кнiгай, карыстацца разнастайнай даведачнай лiтаратурай па вучэбным прадмеце, каталогамi i картатэкай, падбiраць лiтаратуру па пэўнай тэме, правiльна афармляць вынiкi самастойнай работы з кнiгай, цытатны матэрыял; складаць тэзiсы, канспекты, спiсы лiтаратуры i г.д.;

праводзiць сiстэматычную работу па ўзбагачэннi слоўнiкавага запасу вучняў, азнаямленнi з тэрмiналогiяй вывучаемага вучэбнага прадмета.

Пры тлумачэннi вучэбнага матэрыялу неабходна словы вымаўляць выразна, запiсваць на дошцы, пастаянна правяраць засваенне iх значэння i правiльнае выкарыстанне ў маўленнi;

фармiраваць у вучняў уменнi складаць аналiтычныя i абагульняючыя таблiцы, дыяграмы, схемы, апiсваць, характарызаваць, параўноўваць, аналiзаваць вывучаны матэрыял, весцi дыялог, дыскусiю, прыводзiць неабходныя доказы, рабiць высновы i абагульненнi;

фармiраваць культуру пiсьмовай мовы вучняў;

прытрымлiвацца ўзору афармлення надпiсу на вокладцы сшытка згодна з дадаткам 1;

сачыць за акуратным вядзеннем сшыткаў, граматным афармленнем запiсаў у iх;

павышаць культуру вуснага маўлення вучняў, лагiчнасць iх выказванняў, тактоўна выпраўляць памылкi ў адпаведнасцi з нормамi лiтаратурнай мовы, на якой вядзецца навучанне i выхаванне ў агульнаадукацыйнай установе;

выкарыстоўваць факультатыўныя заняткi, а таксама формы пазакласнай i пазашкольнай дзейнасцi (алiмпiяды, канферэнцыi, конкурсы, фестывалi, злёты, выставы, экспедыцыi i iншыя мерапрыемствы) для ўдасканалення моўнай культуры вучняў;

рабiць разборлiвым почыркам усе вiды запiсаў на класнай дошцы, у класным журнале, у дзённiках i сшытках вучняў.

8. Намеснiкi дырэктара па асноўнай дзейнасцi агульнаадукацыйных устаноў павiнны:

накiроўваць, каардынаваць i кантраляваць работу па выкананнi патрабаванняў Iнструкцыi ў агульнаадукацыйнай установе;

весцi дакументацыю ў адпаведнасцi са статутам агульнаадукацыйнай установы;

уключаць пытаннi аб выкананнi адзiных патрабаванняў да вуснага i пiсьмовага маўлення вучняў у работу педагагiчных саветаў, арганiзоўваць абмен вопытам педагагiчных работнiкаў;

праводзiць пасяджэннi метадычных аб'яднанняў, тэматыкай якiх з'яўляецца павышэнне культуры маўлення i пiсьма вучняў.

 

56.Методыка развіцця вуснага маўлення на ўроках літаратуры.Навучанне выразнаму чытанню

–складанне плана ўласнага вуснага або пісьмовага выказвання; разгорнутыя і сціслыя вусныя адказы на праблемныя пытанні, даклады і паведамленні на літаратурную тэму (з выкарыстаннем адной або некалькіх крыніц); тэзісы і канспект літаратурна-крытычных артыкулаў па пытаннях літаратуры; сачыненні і рэфераты па праграмных творах; рэцэнзіі на самастойна прачытаную кнігу, прагледжаныя кінафільм, тэлеперадачу, спектакль, на твор жывапісу або музыкі. Вуснае маўленне школьнікаў развіваецца праз: ―слуханне – гэта ўзорнае слова настаўніка, лекцыя, абмеркаванне вусных паведамленняў аднакласнікаў; - чытанне – гэта чытанне тэкстаў літаратурных твораў, крытычных і іншых матэрыялаў, выразнае чытанне; - назіранне – праца над мовай твора, лінгвістычны аналіз; - выступленне – расказванне, пераказы, адказы на пытанні, разгорнутыя маналагічныя выказванні, выступленні з рэфератамі і дакладамі‖. Сістэма работ па развіцці вуснага маўлення – ―гэта сукупнасць усіх відаў дзейнасці настаўніка і вучняў, накіраваная на далейшае развіццѐ і ўдасканаленне мовы апошніх, на ўзбагачэнне слоўнікавага запасу, на выпрацоўку ўмення лагічна выкладаць свае думкі, аргументаваць выказванні, гаварыць і чытаць выразна і эмацыянальна. Асноўнымі прыѐмамі развіцця мовы вучняў з‘яўляюцца выразнае чытанне, чытанне і завучванне на памяць, слоўнікавая работа, адказы на пытанні, пераказы, вуснае маляванне, складанне плана і інш.

, якому варта вучыць на высокамастацкіх творах. У V–VI класах творы абавязкова чытаюцца на ўроку настаўнікам (нават некалькі разоў) і вучнямі. У VII–VIII класах чытанне тэкстаў самім настаўнікам на ўроку носіць эпізадычны характар. Выключэнне – паэтычныя творы, якія абавязкова чытаюцца ў класе настаўнікам. Актыўна практыкуецца самастойнае дамашняе чытанне вучняў.

Партытура выразана чытання прадугледжвае выкарыстанне наступных умоўных абазначэнняў: 1. Асноўны націск _______ (слова падкрэсліваецца адной гарызантальнай рыскай). 2. Апорны націск ---------- (слова падкрэсліваецца пункцірам). 3. Кароткая паўза ┴ (перпендыкуляр). 4. Паўза першай даўжыні | (адна вертыкальная рыска). 5. Паўза другой даўжыні | | (дзве вертыкальныя рыскі). 6. Псіхалагічная паўза V (лацінская літара V). 7. Верхняя мадуляцыя – павышэнне голасу (стрэлка ўверх). 8. Ніжняя мадуляцыя – паніжэнне голасу (стрэлка ўніз).

Важным сродкам узбагачэння памяці, развіцця маўлення і пашырэння слоўнікавага запасу з‘яўляецца завучванне мастацкіх тэкстаў па памяць. Паказчыкам развітасці маўлення вучняў з‘яўляецца іх слоўнікавы запас, які пашыраецца за кошт авалодання новымі лексемамі, удакладнення значэння і сферы ўжывання ўжо вядомых слоў. На ўроку літаратуры можна выкарысаць наступныя віды работ, накіраваныя на ўзбагачэнне слоўнікавага запасу: ―знайсці сінонімы ў тэксце, правесці іх класіфікацыю; аб‘яднаць сінонімы ў сінанімічныя рады, растлумачыць сэнсавыя і эмацыянальныя адценні кожнага слова раду; падрыхтаваць вуснае паведамленне з выкарыстаннем прапанаваных сінонімаў; запісаць тэкст, замяняючы ў ім словы, якія паўтараюцца, сінонімамі;

Узбагачэнню слоўнікавага запасу і развіццю маўлення вучняў садзейнічаюць пытанні і заданні, да якіх прад‘яўляюцца наступныя патрабаванні: правільнасць, канкрэтнасць, прастата і выразнасць, каб не ўзнікала двухсэнсоўнасці ў іх разуменні, нельга фармуляваць пытанні так, каб на іх можна даць аднаслоўны адказ накшталт «так» ці «не».

Важным практыкаваннем па развіцці вуснага маўлення вучняў з‘яўляюцца пераказы, па ступені падрабязнасці пры перадачы зместу твора адрозніваюць падрабязны і сціслы пераказ.

 

 

 

57.навучанне розным відам пераказу.Слоўнае маляванне і мастацкае расказванне.

Калі змест твора перадаецца словамі і нават канструкцыямі сказаў пісьменніка, то гэта падрабязны пераказ. Яго настаўнік выкарыстоўвае, калі вучні не звяртаюць увагі на дэталі, а сочаць толькі за развіццѐм сюжэта. У такім выпадку яны апускаюць апісанні пейзажу, інтэр‘ера, партрэта, перажыванняў героя, устаўныя элементы. Падрабязны пераказ – эфектыўны прыѐм развіцця маўлення вучняў. Калі школьнік пераказвае твор блізка да тэксту, то словы пісьменніка становяцца словамі вучня. Перадаючы змест твора сцісла, вучань засяроджвае ўвагу на самым галоўным і карыстаецца сваімі словамі, гэты прыѐм развівае навыкі лаканічнага маўлення. Асабліва важна прымяняць сціслы пераказ пры праверцы запамінання вучнямі сюжэта твора (арыентацыйныя заняткі) і пры аналізе творы, каб аднавіць яго сюжэт. Выбарачнага пераказ, дае магчымасць настаўніку выявіць, як вучні ставяцца да твора, што ім найбольш запомнілася, ўразіла, прывабіла (Перакажыце ваш любімы момант з твора Г. Далідовіча ―Губаты‖, перакажыце біяграфію аднаго з герояў (Міколы Кужалевіча Я. Брыль ―Сірочы хлеб‖). Гэты від пераказу надае адказам і сачыненням пераканальнасць і матываванасць. Спецыфіка творчага пераказу заключаецца ў тым, што пры перадачы зместу твора змяняецца асоба ад імя якой вядзецца апавяданне ў творы (1 на 3 і наадварот) (перакажыце казку ―Музыка-чарадзей‖ ад першай асобы) (перакажыце апавяданне В. Карамазава ―Дзяльба кабанчыка‖ ад імя 3 асобы), простая мова замяняецца ўскоснай і наадварот (Замяніце ўнутраныя маналогі герояў твора М. Стральцова ―На чацвѐртым годзе вайны‖ простай мовай, што пры гэтым страціў твор?). Для такога пераказу вучань павінен добра ўяўляць характар, знешнасць героя, ад імя якога будзе весціся апавяданне. Творчы пераказ звычайна выкарыстоўваецца пры пераказе казак, невялікіх апавяданняў, або ўрыўкаў з эпічных і драматычных твораў. Мастацкае расказванне дазваляе больш вольна абыходзіцца з мастацкім творам: змяняць парадак эпізодаў, дапаўняць твор уласнымі разважаннямі, замяняць або дадумваць канцоўку твора (Што будзе з героямі драмы Я. Купалы ―Раскіданае гняздо‖ далей, Чым, на вашу думку, мог бы закончыцца твор У. Караткевіча ―Паром на бурнай рацэ‖?). Мастацкае расказванне шырока выкарыстоўваецца пры вывучэнні эпічных твораў, асабліва народных казак, легенд.

 

58.Сачыненне па літаратуры.

У V – VI класах праводзіцца прапедэўтычная работа, накіраваная на азнаямленне са спецыфікай пісьмовых работ па літаратуры. Настаўнік можа прапанаваць вучням наступныя віды работ: разгорнутыя адказы на пытанні; складанне сказаў, аб‘яднаных тэмай; выдзяленне абзацаў у тэксце; выдзяленне ў тэксце апавядання, апісання, разважання і тлумачэнне мэтазгоднасці іх; аднаўленне дэфармаванага тэксту, скарачэнне частак тэксту ці перастаноўка іх; выяўленне непаўнаты тэксту і дапаўненне яго неабходным матэрыялам; дапісванне пачатку ці заканчэння тэксту; замена ў тэксце няўдалых выразаў, падбор больш яркіх і вобразных планаў; аналіз ключавых слоў, слоў- арыенціраў, якія нясуць найбольшую сэнсавую і вобразную нагрузку і інш.; стварэнне эцюдаў (замалѐвак з натуры) і эсэ (перадача ўражанняў і суб‘ектыўных разважанняў на пэўную тэму) і інш. Навучанне напісанню пісьмовых работ па літаратуры адбываецца на наступных этапах: першы – азнаямленне з азначэннем жанру, яго асаблівасцямі; другі – назіранне на аснове падабраных настаўнікамі прыкладамі дадзенага віду работы; трэці – планаванне і падбор матэрыялу; чацвѐрты – напісанне; пяты – рэдагаванне. Па мэтах навучання школьныя сачыненні бываюць навучальныя і кантрольныя, па месцу выканання – класныя і дамашнія. У залежнасці ад жанравых асаблівасцей вылучаюцца такія віды сачыненняў, як апавяданне (мае на мэце паслядоўную падачу падзей: пачатак іх, развіццѐ і канец), апісанне (на матэрыяле літаратурных твораў, так і на аснове спецыяльна арганізаваных назіранняў, асабіста перажытага, творчага ўяўлення), разважанне (―найбольш складаны спосаб перадачы думак, выяўлення пачуццяў, бо ў яго аснове раскрыццѐ прычынна-выніковых адносін паміж пэўнымі жыццѐвымі ці літаратурнымі з‘явамі, іх аналіз і сінтэз, доказ і абгрунтаванне‖), анатацыя, рэцэнзія, водзыў, рэпартаж і інш. Кампазіцыя сачынення трохчасткавая: уступ (1/6 частка ўсяго сачынення, або 1/4 галоўнай часткі) – прадмова, падрыхтоўка да ўспрыняцця разважання вучня; асноўная частка – сістэма тэзісаў і аргументаў, разважанне; заключэнне – вывады з напісанага, абагульненне назіранняў. ―Сучасная методыка выдзяляе 7 этапаў працы над сачыненнем: 1. Уменне ўдумацца ў тэму, асэнсаваць яе, вызначыць яе мэты (абмежаваць сябе пэўнымі рамкамі). 2. Уменне падпарадкоўваць сваѐ сачыненне пэўнай ідэі. 3. Адбор матэрыялу для сачынення. 4. Сістэматызацыя сабранага матэрыялу. 5. Праца над кампазіцыйнай будовай сачынення. 6. Выбар стылю і тыпу мовы. 7. Рэдагаванне тэксту сачынення (стылістычная папраўка напісанага)‖. Сачыненні-разважанні па літаратуры дзеляцца на 2 групы: сачыненні на літаратурную тэму: 1) характарыстыка літаратурнага героя; 2) параўнальная характарыстыка герояў; З) групавая характарыстыка герояў; 4) праблемныя тэмы; 5) тэмы абагульняльнага характару (аб ідэйным змесце твора, аб мастацкіх вартасцях твора, аб значэнні пэўнага твора / творчасці пісьменніка; і сачыненні на вольную тэму: 1) на патрыятычныя тэмы; 2) на маральна-этычныя тэмы; 3) на экалагічныя тэмы; 4) на матэрыяле сучаснай літаратуры, мастацтва, кіно, тэлебачання; 5) звязаныя з выбарам будучай прафесіі; 6) асобасна- ацэначнага характару10 .

 

59.Праверка,выпраўленне,ацэнка і аналіз сачыненняў.

Паказчыкамі ацэнкі якасці пісьмовых работ вучняў па літаратуры (пісьмовы разгорнуты адказ на пытанне, пераказ, сачыненне. План, тэзісы, даклад і інш.) з‘яўляюцца: – разуменне ўзаемасувязі падзей, учынкаў, характараў персанажаў і важнейшых сродкаў іх адлюстравання (у адпаведнасці з патрабаваннямі праграмы); – правільнасць адбору эпізодаў, малюнкаў, дэталяў для вырашэння пастаўленай настаўнікам задачы; – кампазіцыйная стройнасць і логіка пабудовы адказу; – моўная пісьменнасць; – самастойнасць думкі вучняў, арыгінальнасць падыходаў да вырашэння задачы; 10 Больш падрабязна пра задачы і змест названых відаў сачынення можна прачытаць у дапаможніках, змешчаных у спісе літаратуры. – выразнасць і вобразнасць мовы. Пры ацэнцы якасці пісьмовых работ па літаратуры неабходна ўлічваць узроставыя магчымасці вучняў. Асноўнымі відамі памылак пры выкананні пісьмовых прац з‘яўляюцца наступныя: недастатковая аргументацыя свайго пункту погляду на сітуацыю і характар у літаратурным творы; адсутнасць увагі да пейзажу, партрэта, мастацкіх дэталяў; сюжэтны пераказ; няўменне выявіць аўтарскую ацэнку сітуацыі і героя; няўменне асэнсаваць сувязь характараў з сюжэтам; няздольнасць вывесці аўтарскую ацэнку сітуацыі і героя па маральна-этычных параметрах; слабое веданне тэксту мастацкага твора (з чужых слоў ці пераказаў, неразуменне таго, пра што вучань чытае) выяўляецца: у пераблытванні імѐнаў герояў, падобных сітуацый, месца дзеяння і да т.п.); прыпісванні слоў ці ўчынкаў іншаму літаратурнаму герою; у зруху падзей па часе; у неразуменні прычынна-выніковых сувязей; Няздольнасць адрозніць пераказ ад аналізу; няўменне асэнсаваць сувязь характараў з сюжэтам і кампазіцыяй літаратурнага твора. У сачыненнях, водгуках, творчых работах настаўнік выпраўляе не толькі арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі, але і моўныя, а таксама памылкі ў змесце. Няправiльна напiсаную лiтару або пунктуацыйны знак настаўнік закрэслiвае, падкрэслівае, надпiсвае правiльны варыянт і адзначае на палях наступнымі ўмоўнымі знакамі: I – арфаграфiчная; V – пунктуацыйная; Г – граматычная; З – памылка ў змесце; М – моўная; а – аднатыпныя; н – нягрубыя: I(н), V (а); частку слова, сказ – закрэслівае тонкай гарызантальнай лiнiяй; лiчбы, літару – закрэслівае наўскос. У навучальных і кантрольных работах памылкi ў змесце i моўныя памылкі падкрэслiвае ў тэксце хвалiстай лiнiяй і адзначае ўмоўнымi знакамi на палях. Памылкі на правiлы, якiя яшчэ не вывучалiся, настаўнік падкрэслівае, выпраўляе, але на палях не адзначае. Пры праверцы водгукаў, сачыненняў, творчых работ, якiя разлiчаны на цэлы ўрок або два ўрокі, на наступным радку пасля тэксту дробам запiсвае колькасць памылак у змесце i колькасць моўных недахопаў (лiчнiк), а ў назоўнiку дробу ўказвае колькасць арфаграфiчных, пунктуацыйных i граматычных памылак і выстаўляе дзве адзнакі:

6/5

2-2-1

 

60.Урокі па навучанні напісанню рэфератаў і дакладаў.

ча як узор сучаснага паэтычнага эпасу‖). Такім чынам, у адрозненне ад рэферата, у дакладзе абавязкова павінна прысутнічаць ацэнка думак, меркаванняў, выказаных аўтарамі артыкулаў, можна згаджацца ці дыскутаваць з аўтарамі, прыводзіць свае аргументы і контраргументы.

эферат — гэта скарочаны пераказ зместу першаснага дакумента (дакументаў) або яго часткі з асноўнымі фактычнымі звесткамі і высновамі. Аднак рэферат — гэты не толькі кароткі, паслядоўны выклад зместу кнігі (або яе раздзела), часопіснага або газетнага артыкула. Рэфератам таксама называецца кароткая перадача зместу неапублікаванай працы. У рэфераце паказваюцца шляхі і метады даследавання пытання, падаюцца вывады аўтара. Аб‘ектам рэферыравання з‘яўляецца толькі навуковая або даследчая літаратура. Сучасныя патрабаванні да рэферата — дакладнасць і аб‘ектыўнасць у перадачы інфармацыі, паўната адлюстравання асноўных элементаў зместу, даступнасць успрымання тэксту рэферата як па змесце, так і па форме. У арганізацыйным плане напісанне рэферата — працэс, размеркаваны ў часе па этапах. Усе этапы працы могуць быць аб‘яднаны ў тры асноўныя: падрыхтоўчы, этап напісання, заключны этап — рэдагаванне. Падрыхтоўчы этап уключае ў сябе пошук літаратуры па вызначанай тэме з выкарыстаннем розных бібліяграфічных крыніц; выбар літаратуры ў пэўнай бібліятэцы; вызначэнне кола даведачных дапаможнікаў для наступнай працы па тэме.

Пры дэдуктыўнай пабудове наадварот: спачатку тэзіс, потым — факты, якія яго пацвярджаюць, а затым — высновы.

на‖) і тэорыі (―Жанр навелы ў беларускай прозе пачатку ХХІ стагоддзя‖) літаратуры. Рэферат, як і любая навуковая работа, складаецца з тытульныага ліста, зместу (з пазначэннем нумароў старонак, з якіх пачынаецца кожны раздзел рэферата); уступ; асноўная частка; заключэнне; бібліяграфічны спіс

.

Звычайна даклады ацэньваюцца па наступных асноўных крытэрыях: — актуальнасць тэмы і зместу, тэарэтычны ўзровень, глыбіня і паўната аналізу фактараў, з‘яў, праблем, якія адносяцца да тэмы; — навуковая абгрунтаванасць і ступень рэалізацыі пастаўленай мэты даследавання; — завершанасць і поўнасць рашэння ўсіх задач, пастаўленых аўтарам у працы; — арыгінальнасць падыходаў да вырашэння задач; — уменне карыстацца спецыяльнай літаратурай, інфармацыйная насычанасць; — навуковасць выкладу матэрыялу, здольнасць да самастойнай навукова- даследчай працы; — глыбіня тэарэтычнага аналізу, уменне разабрацца ў асноўных праблемах вылучанай тэмы; — кампазіцыйная стройнасць і логіка пабудовы даклада; — пісьменнасць; выразнасць і вобразнасць мовы; — пераканаўчасць, аргументаванасць, практычная значнасць і тэарэтычная абгрунтаванасць высноў, зробленых у дакладзе; — сфарміраванасць аналітычных і маўленчых уменняў; — якасць афармлення работы

 

61.Факультатыўныя заняткі па літаратуры,іх арганізацыя і методыка правядзення.

падтрымліваць матывацыю выбару прафесіі вучнямі.

ыбар канкрэтнай метадычнай формы правядзення абумоўліваецца псіхолага-ўзроставымі асаблівасцямі вучняў, іх пазнавальнымі магчымасцямі, тэматыкай заняткаў, мэтамі іх правядзення. Найбольш распаўсюджанай формай арганізацыі і правядзення заняткаў з‘яўляецца лекцыя, якая не толькі фарміруе веды і паняцці пра пэўны прадмет даследавання, але і фарміруе светапогляд вучняў, стымулюе творчую самастойную працу па іх здабыванню. Існуе пэўная залежнасць формаў і прыѐмаў вучэбнай работы на факультатыўных занятках ад мэт і задач, якія ставіць перад сабой настаўнік.

класы – 7 гадзін. Факультатыўныя заняткі арганізуюцца пры наяўнасці пісьмовых заяў бацькоў або іншых законных прадстаўнікоў вучняў.

Факультатыўныя заняткі павінны праводзіцца на падставе адпаведных вучэбных праграм, якія рэкамендаваны Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь і размешчаны на сайце www.adu.by, а таксама часткова ў зборніку ―Программы факультативных занятий для общеобразовательных учреждений по гуманитарному направлению‖ (Мінск, Нацыянальны інстытут адукацыі, 2009). Ацэньванне вучэбных дасягненняў вучняў на факультатыўных занятках і занятках гуртка не праводзіцца.

 

62.Віды самастойнай працы вучняў пры вывучэнні літаратуры

план, тэзісы, канспект, рэферат, даклад.

планам.

Да складання плана вучні звяртаюцца ў час працы над сачыненнем, пры вывучэнні аглядавых тэм, біяграфіі пісьменніка і крытычнага артыкула.

– палажэнні, якія сцісла перадаюць асноўныя думкі лекцыі, даклада, артыкула. Тэзіраванню звычайна папярэднічае складанне плана, кожны пункт якога пасля ―расшыфроўваецца‖ ў выглядзе тэзіса. Гэты прыѐм выкарыстоўваецца ў час працы над літаратуразнаўчымі артыкуламі або артыкуламі падручніка, а таксама пры канспектаванні лекцыі настаўніка.

кароткі выклад у пісьмовай або вуснай форме зместу адной ці некалькіх літаратуразнаўчых крыніц па прапанаванай тэме.

паведамленне, якое ўяўляе сабою разгорнуты выклад на пэўную тэму. Даклад як прыѐм метаду самастойнай працы выкарыстоўваецца ў старшых класах на розных этапах аналізу твора мастацкай літаратуры і пры вывучэнні аглядавых тэм. У дакладзе вучань не толькі паведамляе, як у рэфераце, змест прачытаных публікацый, але і выказвае свае адносіны да прачытанага, уступае ў палеміку з аўтарамі літаратуразнаўчых крыніц.

 

63.Дамашнія заданні па літаратуры.Шляхі папярэджання перазагрузкі вучняў дамашнімі заданнямі.

Дамашняе заданне абавязкова запісваецца настаўнікам на дошцы і каменціруецца. Дамашняе заданне адносіцца да форм арганізацыі адукацыйнага працэсу ў агульнаадукацыйнай установе, які ўключае матывацыю індывідуальнай працы і інструктаж па яго выкананні. Эфектыўнасць засваення ведаў залежыць ад характару дамашняга задання (якія спосабы дзейнасці яно прадугледжвае, ці цікава вучням), яго аб‘ѐму і ступені гатоўнасці яго выканання. Змест дамашняга задання павінен быць рэгламентаваным: Не рэкамендуецца перагружаць вучняў вялікім аб‘ѐмам, неабходна ствараць умовы для магчымага выбару імі задання, улічваць вучэбныя магчымасці вучняў і іх схільнасці. Заданне, якое даецца класу для дамашняга выканання, не можа быць больш складаным, чым тая праца, якая рабілася на ўроку. Акрэсліваючы дамашняе заданне па літаратуры, настаўніку трэба прытрымлівацца агульнадыдактычных патрабаванняў, усім ходам урока рыхтаваць клас да выканання дамашняга задання. Яно павінна вынікаць з урока і да яго трэба выклікаць цікавасць. Мэтазгодна павышаць матывацыю выканання дамашняга задання праз дыферэнцыраваны адбор заданняў і абавязковы кантроль. Старацца дыферэнцыраваць не складанасць задання, а меру дапамогі, якую аказвае настаўнік вучням. Дамашняе заданне павінна быць пасільным, дакладным, суадносіцца з вучэбным матэрыялам. Неабходна, каб яно дапамагала вучням ліквідаваць прабелы, узнавіць забытае, замацаваць новы змест. ―Дамашнія заданні падзяляюцца на два віды: апераджальныя, якія даюцца вучням да ўрока і ўключаюцца ў тлумачэнне новага матэрыялу ці з‘яўляюцца асновай для больш глыбокага ўспрымання новых ведаў, і тыя, што вынікаюць з папярэдняй працы на ўроку як працяг тлумачэння новага матэрыялу‖ [1, c. 111У агульнаадукацыйных установах дамашнія заданні павінны задавацца вучням з улікам магчымасці іх выканання: у V–VI класах – да 2 гадзін, VII–VIII класах – 2,5 гадзіны, IX–XI класах – 3 гадзіны. Дамашнія заданні падзяляюцца на групавыя індывідуальныя. ―У метадычнай літаратуры вылучаюць некалькі відаў дамашніх заданняў па вывучэнні мастацкага слова. Да першага належаць тыя, што звязаны з арганізацыяй самастойнага чытання. Папярэдняе прачытанне вялікіх эпічных твораў стварае спрыяльныя ўмовы для эфектыўнай працы класа па іх аналізе‖ [1, c. 112]. Заданні другога віду – праца над тэкстам твора (план, завучванне на памяць верша ці ўрыўка з драматычнага, празаічнага твора, заданні, звязаныя з падрыхтоўкай розных відаў пераказаў, адказаў на пытанні настаўніка, распрацоўкай інсцэніровак, мізансцэн, стварэннем малюнкаў да твораў і інш.). Трэцяя група дамашніх заданняў – тыя, што даюцца па падручніку. Чацвѐртая група дамашніх заданняў звязана з вывучэннем дадатковай літаратуры, падрыхтоўка рэфератаў, дакладаў па адной ці некалькіх крыніцах, складанне бібліяграфіі па прапанаванай тэме, напісанне сачыненняў і інш.

 

64.Пошукі новых форм і метдаў выкладання беларускай літаратуры(па старонках часопісаў “Роднае слова”, “Беларуская мова”, іншых педагагічных выданняў).

 

 

 

шпоры мен кач

Основные понятия и определения в области качества

качества – это проверка соответствия показателей качества продукции установленным требованиям.

одукции, формирующих состав ее качества (как системы).

Повышение качества продукции является важнейшим путём увеличения эффективности производства. Эффективность производства определяется соотношением полученных результатов и производственных затрат. Повысить эффективность можно двумя путями: снижением издержек производства или повышением общественной значимости результатов труда, которая может возрастать не только за счёт увеличения количества продукции, но и вследствие повышения её качества. Первый путь имеет определённые границы, второй – практически не ограничен.

мере снижения качества продукции возрастает необходимость дополнительных затрат труда в обществе на удовлетворение общественной потребности. Так, при снижении надёжности и срока службы технических устройств возрастают расходы на ремонт и техническое обслуживание. Если это касается бытовой техники, то возрастают потери рабочего и свободного времени, возникающие из-за необходимости её ремонта.

 

 

2. Управление качеством как фактор успеха предприятия в конкурентной борьбе

. данные) и приобретенные ( деловые качества, интеллигентность и культура, целенаправленная мотивация деятельности, коммуникабельность)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. История развития систем управления качеством. Пять звезд качества

В истории развития документированных систем качества можно выделить пять этапов, которые иногда представляют в виде пяти звезд качества.

Взаимоотношения с поставщиками и потребителями строились на основе требований, установленных в технических условиях (ТУ), выполнение которых проверялось при приемочном контроле (входном и выходном)).

более сложными и отношения поставщик - потребитель. В них большую роль начали играть стандартные таблицы на статистический приемочный контроль.

TQM включается также и обеспечение качества, которое трактуется как система мер, обеспечивающая уверенность у потребителя в качестве продукции.

В 90-е годы усилилось влияние общества на предприятия, а предприятия стали все больше учитывать интересы общества. Это привело к появлению стандартов ИС014000, устанавливающих требования к системам менеджмента с точки зрения защиты окружающей среды и безопасности продукции.

Функция метрологического обеспечения качества продукции предполагает своевременное осуществление в полном объеме мероприятий по достижению единства и требуемой точности измерений параметров изделий.

Функция материально-технического обеспечения качества продукции направлена на поставку сырья, комплектующих изделий и др.

Функция обеспечения стабильности запланированного уровня качества направлена на предупреждение и ликвидацию причин, отрицательно действующих на качество продукции.

Функция стимулирования повышения качества продукции направлена на расширение выпуска изделий высокого качества и обеспечение систематического обновления ассортимента продукции.

Механизм управления качеством

, а также на уровне фирмы (предприятия).

действия, осуществляемые при создании, эксплуатации или потреблении продукции в целях установления, обеспечения и поддержания необходимого уровня ее качества.

Непосредственными объектами управления в данном случае являются потребительские характеристики продукции, факторы и условия, влияющие на их уровень, а также процессы формирования качества продукции на разных стадиях ее жизненного цикла. Субъектами управления являются различные органы управления и отдельные лица, функционирующие на различных иерархических уровнях и реализующие функции управления качеством в соответствии с общепринятыми принципами и методами управления.

прежде всего такие, как:

Для характеристики механизма управления качеством продукции целесообразно использовать распространенный методологический подход к структуризации сложных хозяйственных систем, предполагающий выделение в составе данного механизма ряда общих, специальных и обеспечивающих).

 

 

 

 

 

 

 

Рис. 3.6. Состав механизма управления качеством

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6. Взаимоотношения общего менеджмента и менеджмента качества

Из основ менеджмента известно, что разделение труда по мере развития производственных отношений привело к выделению специфических трудовых процессов – процессов управления. Менеджмент (управление) – воздействие одного лица или группы лиц (менеджеров) на другие лица для побуждения к действиям, соответствующим достижению поставленных целей при условии принятия менеджерами ответственности за результативность воздействия. Общность задач управления позволяет формулировать и общие его законы, а анализ и обобщение практики управления дает возможность, опираясь на законы, конкретизировать содержание управления в рамках науки управления (менеджмента).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Деминга

­кую помощь и обслуживание; утилизация. Нужно иметь в виду, что в практической деятельности в целях планирования, контроля, анализа и пр. эти этапы могут разбивать на составляющие. Наиболее важным здесь является обеспечение целостности процессов управления качеством на всех этапах жизненного цикла продукции.

С помощью петли качества осуществляется взаимосвязь изготовителя продукции с потребителем и со всеми объектами, обеспечивающими решение задач управления качеством продукции.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Деминга

.

Планирование 

установление целей и процессов, необходимых для достижения целей, планирование работ по достижению целей процесса и удовлетворения потребителя, планирование выделения и распределения необходимых ресурсов.

Выполнение 

выполнение запланированных работ.

Проверка 

), получившегося в ходе выполнения процесса, выявление и анализ отклонений, установление причин отклонений.

Воздействие (управление, корректировка) 

принятие мер по устранению причин отклонений от запланированного результата, изменения в планировании и распределении ресурсов.

В практической деятельности цикл PDCA применяется многократно с различной периодичностью. При выполнении основной деятельности цикл PDCA применяется с периодичностью циклов отчетности и планирования. При выполнении корректирующих действий длительность PDCA может быть меньше или больше длительности циклов отчетности и планирования и устанавливается в зависимости от характера, объема, длительности и содержания мероприятий по устранению причин отклонения.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Использование японскими фирмами системы материальных и моральных стимулов, и навязчивая пропаганда сформированных стереотипов поведения исподволь приучают к необходимости интенсивного труда с высоким качеством.

«ДЖИТ»

отношения «управление — непосредственное производство».

В конечном итоге система ДЖИТ направлена на интеграцию и автоматизацию каждой стадии производства, начиная с проектирования и вплоть до гарантийного обслуживания потребителя. Характерные черты этой тенденции — проектирование с учетом возможностей производства, автоматизированное производство и контроль качества с использованием ЭВМ. Фактически специалисты по ДЖИТ выступают даже против его внедрения до тех пор, пока вышеперечисленные требования не будут полностью выполнены.

деталь все время находится в производственном процессе, а не лежит в накопителях, секционное производство более эффективно, если рабочее место организовано в виде буквы U, а не вытянуто в линию. Такая организация рабочего места экономит площадь и позволяет оператору быстрее передвигаться от станка к станку. Реконструкция рабочих мест в ячейке экономит и время на переналадку.

 

Комплексная система управления качеством продукции (КСУКП)

основе обобщения передового опыта в области управления качеством ведущих предприятий и отраслей и документирована в виде системы государственных стандартов. Согласно ГОСТ 15467-79 КСУКП устанавливает, обеспечивает и поддерживает необходимый уровень качества продукции при ее разработке, производстве и эксплуатации, осуществляемый путем систематического контроля качества и целенаправленного воздействия на условия и факторы, влияющие на качество продукции.

Она является подсистемой по отношению к управлению производственным объединением и промышленным предприятием (ГОСТ 24525.2-80).

Управление качеством продукции необходимо рассматривать как систему условий, процессов и факторов, влияющих на качество и обеспечивающих его запланированный уровень при разработке, производстве, эксплуатации или потреблении изделий.

Организационно-технической базой КСУКП является комплекс стандартов предприятия. Входящие в него стандарты регламентируют порядок всех работ, от которых зависит высокое качество изделий, позволяют организовать рациональное и эффективное использование материальных и трудовых ресурсов, нацелить внимание и усилия работников всех категорий на повышение качества труда и продукции. Другими словами, стандарты предприятия устанавливают, ЧТО, КТО, ГДЕ, КОГДА и КАК должен делать. Они являются законом для каждого работника — будь он директором фирмы или рядовым исполнителем.

Стандарт предприятия — динамичный документ. В него можно внести любые изменения, подсказанные жизнью, передовым опытом, достижениями науки. С организационной точки зрения — это экономичный документ, четкий, понятный и оперативный.

Пример отраслевой системы управления качеством представлен в стандарте Комплексная система управления эффективностью производства и качеством работы промышленного предприятия. Система управления качеством продукции. Основные положения.

 

 

 

 

 

 

 

.

Организации зависят от своих потребителей, и поэтому должны понимать их текущие и будущие потребности, выполнять их требования и стремиться превзойти их ожидания.

Поскольку в современной модели экономики для бизнеса важнее денег являются только источники денег, то повышение удовлетворенности потребителя – важная и серьезная задача. Для повышения удовлетворенности потребителя организация должна уметь измерять удовлетворенность, влиять на нее с помощью различных спецсредств, используя все ее возможности.

-восприятие потребителями степени выполнения их требований.

Для управления удовлетворенностью используется ценовая политика, реклама, создание долгосрочных партнерских отношений.

:

Изучение и понимание всех потребностей и ожиданий потребителя, включая требования к качеству, упаковке, срокам поставки, цене, сервисным услугам и т.д.

Изучение потребностей других заинтересованных сторон (владельцев, акционеров, персонала, государства, общества в целом)

Обеспечение сознания и оптимизации соотношений всех требований, потребностей и ожиданий всех заинтересованных сторон и их документальное оформление.

Обеспечение соответствия целей и задач организации ожиданиям и потребностям потребителей

Отражение принципа ориентации на потребителя в Руководстве по качеству

Отражение принципа ориентации на потребителя на политике и целях организации

Доведение этих требований до сведения всего персонала

механизмов взаимодействия с потребителем

Организацию измерения и оценки степени удовлетворенности потребителей

Разработку корректирующих действий для повышения удовлетворенности потребителей.

Результатом применения этого признака является:

увеличение годового дохода и доли сектора рынка, достигаемое благодаря быстрому реагированию на изменение рынка (приводит к активному анализу и пониманию запросов потребителей, обеспечение гармонизации целей)

повышение эффективности использования ресурсов (приводит к постоянному мониторингу систем удовлетворения потребителя)

повышение форм и методов работы с потребителем (приводит к обеспечению сбалансированного подхода между интересами всех сторон)

 

 

 

Принципы менеджмента качества: лидерство руководителя

Ни одно серьезное дело не может быть выполнено, если человек, который его возглавляет, не будет играть роль руководителя. Руководитель обеспечивает единство цели и направления деятельности организации. Под лидерством понимается не столько обязанности, сколько психологическое лидерство. Роль лидера изменялась от администратора на роль поставщика.

Основные положения:

Умение прогнозировать ситуации и осуществлять руководство с учетом имеющегося опыта.

Понимание изменений в окружающем мире и умение реагировать на них.

Принятие во внимание потребностей всех заинтересованных сторон, таких как потребители, владельцы, сотрудники, поставщики, местные жители и общество в целом.

Формирование ясного видения будущего организации.

Формирование ценностей на всех уровнях организации.

Создание в организации атмосферы доверия.

Представление сотрудникам необходимых ресурсов и делегирование им полномочий, адекватных взятой ими на себя ответственности.

Поощрение сотрудников и признание их вклада в постоянное улучшение деятельности организации.

Ведение открытого обмена информацией.

Непрерывное обучение сотрудников.

Постановка только достижимых целей и показателей, вызывающих у сотрудников стремление к самосовершенствованию.

Применение стратегии организации для достижения установленных целей и показателей.

Успешное применение принципа дает следующий результат:

Персонал понимает и обеспечивает движение организации к достижению поставленной цели.

Все виды деятельности оцениваются, планируются, внедряются и корректируются.

Минимизируется недостаток общения между различными структурами организации.

Обеспечивается системный анализ потребителей, всех заинтересованных сторон.

Обеспечивается реальное определение перспектив, целей и задач, способствующих созданию и поддержанию общих ценностей, поощрению и стимулированию.

Создаются условия, обеспечивающие персоналу предоставление соответствующих ресурсов, свободное принятие решений и обучения наряду с ответственностью.

 

 

 

 

работников

 

Чем больше люди, работающие в организации, действуют во благо этой организации, тем большие перспективы открывается перед ней. Людей необходимо мотивировать к качественному труду и тем самым вовлекать в процессы постоянного улучшения деятельности организации.

:

Повышение зарплаты

Улучшение условий труда

Распространение акций среди работников

Присвоение почетных званий

Продвижение по службе

   Современная организация – это система взаимодействующих команд.

Применение этого принципа предполагает следующие действия со стороны персонала:

Принятие ответственности за определенный круг задач и самостоятельное решение связанных с этой ответственностью проблем.

Активный поиск возможностей для улучшения

Активный поиск возможностей для повышения уровня компетентности знаний и опыта.

Свободный обмен знаниями и опытом внутри команд и групп.

Сосредоточение на создании ценностей для потребителя

Новаторство и изобретательность.

Стремление к улучшению имиджа организации у потребителей и других заинтересованных сторон.

Получение удовлетворения от работы.

Энтузиазм в работе и гордость за работу в организации.

Успешное применение принципа дает следующие преимущества:

Люди эффективно участвуют в улучшении политики и стратегии организации.

Люди, наделенные полномочиями, становятся хозяевами своих собственных процессов.

Люди оказываются вовлеченными в принятие решений и в процесс улучшения.

Повышается удовлетворенность людей своей работой и стремление к самосовершенствованию на благо организации.

 

 

 

 

 

 

 

качества: процессный подход

Процессный подход-это такой вид деятельности, при котором желаемый результат достигается более результативно, когда видами деятельности и связанными с ними ресурсами управляют как процессом.

Применение процессного подхода предполагает:

Определение таких принципов, с помощью которых достигается желаемый результат, то есть выбор некоторого набора шагов, который приносит 100% результат.

Определение и измерение входов и выходов процесса.

Выявление внутренних и внешних потребностей, поставщиков и других заинтересованных лиц процесса.

Выявление способа «общения» участников процесса с функциональными подразделениями организации.

Оценка возникающих рисков, последствий и влияния процессов на потребителей, поставщиков и другие заинтересованные стороны.

Установление ответственности, полномочий и четких взаимодействий для управления процессом.

..

Успешное применение принципа дает следующие преимущества:

Реализация описанных процессов дает более предсказуемые результаты, позволяет лучше использовать ресурсы, сокращает время на выполнение технологических операций.

Понимание возможности процессов порождает цели и показатели, вызывающие стремление к постоянному улучшению на основе непрерывного взаимодействия.

Применение процессного подхода ко всем операциям позволяет предупреждать ошибки и управлять вариативностью процесса.

Согласование процессов с потребностями организации.

Процессный подход состоит из 3 видов процессов:

отдельными работниками

Функциональные/горизонтальные. Отражают деятельность структурного подразделения организации.

деятельность организации по горизонтали. Представляет собой совокупность взаимосвязанных процессов, обеспечивающих достижение желаемых результатов, соответствующих интересам организации.

 

 

 

 

к менеджменту

Создание и управление системой взаимодействующих процессов способствует повышению результативности и эффективности организации в целом.

Системный подход ведет к увязыванию задач в области качества с миссией, стратегией и политикой организации.

Применительно к менеджменту качества, системный подход предполагает рассмотрение организации и как системы взаимосвязанных процессов и как некой целостности, для которой сформирована общая цель и имеются связи с внешней средой.

Применение этого принципа предполагает:

Формирование системы на основе процессов, влияющих на достижение конечной цели.

Структурирование системы для достижения цели наиболее эффективными методами.

Понимание взаимозависимости процессов в системе, разрушающих барьеры между подразделениями.4) Постоянное улучшение системы на основе измерения и анализа процессов и оценки их результатов.

Установление ограничений на ресурсы до начала работы.

Применение дает преимущества:

Создание способствующих улучшению планов, связывающих процессный подход с организационной структурой.

Обеспечение согласования целей процессов и целей организации

+ См. шпору 5

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

улучшение

­го в отдельности и организации в целом.

Применение принципа предполагает:

Постоянное улучшение продукции, процессов, системы и всех сотрудников организации

Применение основных концепций улучшения, постоянного и прорывного.

Использование периодического оценивания по установленным критериям уровня совершенства для выявления областей потенциального улучшения.

Постоянное улучшение эффективности всех процессов.

Первостепенное осуществление действий, направленных на предупреждение несоответствий

Проведение обучения и тренировки работников организации для формирования у них знаний и методов анализа и устранения различных проблем с качеством.

Установление показателей и целей для руководства улучшениями и наблюдения за ними.

Признание улучшений.

Преимущества:

Создание и реализация более конкурентоспособных бизнес-процессов, в которые закладывается необходимость улучшения существующих процессов.

Установление реальных целей, вызывающих максимально возможное улучшение и обеспечение ресурсами для их достижения.

Вовлечение персонала организации в работу по постоянному улучшению.

Обеспечение всех людей в организации необходимыми знаниями и навыками, инструментами и технологиями, направленными на создание более качественной продукции и общее повышение энтузиазма в работе.

 

 

 

 

 

 

 

 

фактах

 

Для принятия решения каждый руководитель должен пользоваться некоторой информацией о состоянии того объекта, процесса или системы, которыми он управляет, т.к. эта информация полностью или частично проходит через других лиц, то необходимо создать систему, обеспечивающую полноту и корректность информации доводимой до руководителя. Принятие решений на основании фактов снижает потери неэффективных решений и ведет к накоплению информации, превращающейся со временем в базу знаний.

Применение этого принципа предполагает:

Измерение и сбор данных для достижения поставленных целей

Обеспечение точности и достоверности данных, предоставляемых руководству заинтересованными лицами

Проведение анализа данных с использованием только утвержденных методов

Активное использование существующих статистических методов

Принятие решений и осуществление действий на основе сбалансированных результатов логического анализа, опыта и интуиции

Успешное применение принципа дает преимущества:

Стратегические цели, основанные на фактах, более достоверные и более достижимые

Данная информация позволяет проводить улучшения и предотвратить возникновение потенциальной проблемы

Принятие решения на основе объективных данных повышает лояльность работников организации

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

поставщиками

Поставщики организации могут создавать до 90% стоимости конечного продукта (автомобилестроение), поэтому необходимо вести работу с поставщиками, направленную на создание взаимных выгод и улучшение качества конечного продукта.

Применение этого принципа предполагает:

Отбор, учет, оценку поставщиков

Установление таких отношений с поставщиками, которые уравновешивают краткосрочные выгоды с долгосрочными выгодами для самой организации и для общества в целом

инфой

Участи в разработке и совершенствовании продукции и процессов поставщика

Достижение ясного понимания требований конечного потребителя и создание такого понимания у поставщика

Признание улучшений и достижений поставщика

Успешное применение принципа дает преимущества:

Создание конкурентных преимуществ, благодаря наличию стратегических альянсов с предприятием поставщиками

Повышение уровня качества за счет меньших затрат

Разработка усовершенствования возможностей поставщика с помощью системы обучения и совместных усилий в области качества.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Планирование процесса управления качеством

Планирование повышения качества должно опираться на научно обоснованное прогнозирование потребностей внутреннего и внешнего рынка. При этом большую роль в правильном обосновании планов повышения качества приобретают использование данных о результатах эксплуатации продукции, обобщение и анализ информации о фактическом уровне ее качества.

К методам планирования относят:

основанный на расчленении выполняемых работ и группировке используемых ресурсов по элементам и взаимосвязям, анализе условий наиболее эффективного их взаимодействия и разработке на этой основе проектов планов;

– проектирование норм, нормативов и моделей подсистем управления предприятием на основе проведения и изучения замеров и опытов, а также учета опыта менеджеров, плановиков и других специалистов;

– разработка проектов планов на основе отчетов, статистики и иной фактической информации, характеризующей реальное состояние и изменение характеристик подсистем управления.

В плановой деятельности по обеспечению необходимого уровня качества применяются и специфические виды работ:

анализ требований потребителей;

изучение спроса;

анализ рекламаций;

учет требований перспективных стандартов и результатов НИР;

изучение патентной информации;

учет изменений требований к сертификации продукции;

осуществление плановых расчетов;

увязка плановых мероприятий.

В последние годы широкое распространение получили стандарты ИСО серии 9000, в которых отражен международный опыт управления качеством продукции на предприятии. В соответствии с этими документами определяется политика в области качества, включающая совершенствование управления качеством продукции и его обеспечение.

 

 

 

 

 

 

 

 

Организация, координация и регулирование процесса управления качеством

 

Задачи повышения качества жизни людей и в том числе качества продукции и услуг столь значимы в наше время, что привели к межгосударственному взаимодействию и координации усилий в этой области.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мотивационные процессы при управлении качеством. Внутренняя мотивация

Мотивация – это побуждение к деятельности совокупностью различных мотивов, создание конкретного состояния личности, которое определяет, насколько активно и с какой направленностью человек действует в определенной ситуации.

Внутренняя мотивация — это понимание смысла, убежденность. Она возникает в том случае, если идея, цели и задачи, сама деятельность воспринимаются как достойные и целесообразные. При этом создается конкретное состояние, определяющее направленность действий, а поведение станет результатом соответствующей внутренней установки, причем это справедливо не только для человека. Многие организации начинали создавать систему качества из-за внешней мотивации: надежды на преимущества в конкурентной борьбе и укрепление позиции на рынке, страх несоответствия продукции будущим стандартам качества и потери рынка создавали ее основу.

Другие предприятия решаются на внедрение философии качества, основываясь на убеждении, что предупреждение появления бракованных изделий должно стать их принципиальной позицией в мире производства. Такая позиция справедлива для многих сфер жизни. В этом случае речь идет о внутренней мотивации. Внутренняя мотивация присутствует, если идея, задача или деятельность воспринимаются целесообразными и чего-то стоящими. Необходимо чувствовать себя ответственным за это и быть в состоянии прогнозировать результаты. Тогда поведение станет результатом, вытекающим из соответствующей установки.

Значение внешней мотивации для работы велико. Внутренняя мотивация в современном мире производства приобретает все большее и большее значение. Она важна из-за ее долговременного влияния на результаты труда и отношение к работе. Ее влияние тем сильнее, чем выше и разнообразнее требования к содержанию работы, чем больше ему соответствует внутреннее состояние человека.

Внешняя мотивация может, таким образом, действовать только кратковременно и периодически как побуждающее или вспомогательное средство.

 

 

8 способов вознаграждения

Мотивация – это побуждение к деятельности совокупностью различных мотивов, создание конкретного состояния личности, которое определяет, насколько активно и с какой направленностью человек действует в определенной ситуации.

:

1. ДЕНЬГИ.

2. ОДОБРЕНИЕ. Достаточно одобрить хорошее поведение, и оно вскоре повторится.

Существуют следующие правила менеджеров:

1.  хвалите сразу; 2.  хвалите работу человека; 3.  говорите, что вы довольны и вам приятно оттого, что работник это сделал; 4.  после этого не стоит стоять над душой работника, поэтому, выполнив свою миссию, уходите.

авторитарного и производить конкурентоспособный товар.

4. ВОЗНАГРАЖДЕНИЕ СВОБОДНЫМ ВРЕМЕНЕМ поможет удержать сотрудников от формирования привычки транжирить время попусту и позволит им больше времени тратить на себя и свою семью, если они будут справляться с работой раньше отведенного срока.

5. ВЗАИМОПОНИМАНИЕ И ПРОЯВЛЕНИЕ ИНТЕРЕСА К РАБОТИКУ. Способ вознаграждения наиболее значим для эффективных сотрудников-профессионалов. Для них внутреннее вознаграждение имеет большой вес. Такой подход требует от менеджеров хорошего неформального контакта со своими подчиненными, а также знания того, что их волнует и интересует.

6. ПРОДВИЖЕНИЕ ПО СЛУЖЕБНОЙ ЛЕСТНИЦЕ И ЛИЧНЫЙ РОСТ.

7. ПРЕДОСТАВЛЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНОСТИ И ЛЮБИМОЙ РАБОТЫ. Этот способ особенно хорош, когда работники стремятся стать профессионалами, но ощущают над собой пресс контроля или чувствуют, что другую работу они выполняли бы гораздо профессиональнее, с большей отдачей и лучшими результатами.

8. ПРИЗЫ. Этот способ вознаграждения зависит от воображения менеджера, наиболее эффективен при вручении приза в присутствии работников фирмы.

 

 

 

 

 

 

24. Премии по качеству

проведения самооценки для определения целей по совершенствованию деятельности предприятия. В данном разделе представлены наиболее известные и авторитетные модели наград за качество:

Международные премии по качеству

Примерами таких премий являются:

.

– эта премия в области качества учреждена национальными организациями по качеству стран Азии и Тихоокеанского региона в 1985 году. Цель учреждения премии по качеству – стимулировать компании Азиатско-Тихоокеанского региона к совершенствованию качества и повышение их конкурентоспособности на мировых рынках.

– это одна из самых престижных и известных премий в области качества. Она учреждена в Японии в 1951 г. Получила международный статус в 1984 г. Особенность этой премии заключается в том, что она присуждается организации только в том случае, если созданная и применяемая система качества соответствует типу и размеру этой организации.

в 1987 году Национальным институтом стандартов и технологий США.

Другие национальные премии по качеству

   Барбадосская национальная награда за качество Великобритании для промышленности

   Колумбийская национальная награда за качество

Ганди

   Малазийские награды за превосходство в промышленности

   Премия по качеству Великобритании

   Высшая премия Ирландской ассоциации по качеству

   Европейская премия по качеству для средних и малых предприятий

Для стимулирования организаций, добившихся значительных успехов в области качества продукции, работ и услуг, а также внедривших высокоэффективные методы управления качеством проводится конкурс на соискание Премии Правительства Республики Беларусь за достижения в области качества.

Премия Правительства Республики Беларусь за достижения в области качества учреждена постановлением Совета Министров Республики Беларусь от 5 ноября 1998 г. № 1705 с целью повышения конкурентоспособности производимой в Республике Беларусь продукции, выполняемых работ, оказываемых услуг и обеспечения признания достижений в области качества продукции (работ и услуг).

Участвовать в конкурсе на соискание Премии могут юридические лица различных форм собственности, производящие продукцию, оказывающие услуги или выполняющие работы, при условии:

подтверждения должного качества выпускаемой продукции, оказываемых услуг, выполняемых работ в течение не менее года, предшествующего проведению конкурса;

соответствия критериям присуждения Премии;

отсутствия фактов производственного травматизма с тяжелыми последствиями в текущем году;

отсутствия фактов производственного травматизма с тяжелыми последствиями;

отсутствия грубых нарушений финансовой дисциплины (в том числе просроченной кредиторской задолженности перед бюджетом).

:

до 250 человек;

от 250 до 1500 человек;

свыше 1500 человек

осуществляющим деятельность по следующим направлениям:

производство непродовольственной продукции бытового назначения;

производство продовольственной и сельскохозяйственной продукции;

производство продукции производственно-технического назначения (кроме вооружения и военной техники);

оказание услуг и выполнение работ;

выполнение работ и оказание услуг в области строительства

 

 

 

 

 

 

Организация контроля качества продукции. Процесс контроля

 

Под контролем качества понимается проверка соответствия количественных или качественных характеристик продукции или процесса, от которого зависит качество продукции, установленным техническим требованиям.

Контроль качества продукции является составной частью производственного процесса и направлен на проверку надежности в процессе ее изготовления, потребления или эксплуатации.

Суть контроля качества продукции на предприятии заключается в получении информации о состоянии объекта и сопоставлении полученных результатов с установленными требованиями, зафиксированными в чертежах, стандартах, договорах поставки, ТЗ. НТД, ТУ и других документах.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Суть контроля качества продукции на предприятии заключается в получении информации о состоянии объекта и сопоставлении полученных результатов с установленными требованиями, зафиксированными в чертежах, стандартах, договорах поставки, ТЗ. НТД, ТУ и других документах

, узлов, блоков, изделий).

•         обучение и повышение квалификации.

Особым видом контроля качества являются испытания готовой продукции – это определение или исследование одной или нескольких характеристик продукции под воздействием совокупности физических, химических, природных или эксплуатационных факторов и условий.

различают по следующим признакам:

внешний;

по Уставу.

контроль за результатами.

специальный.

 

 

Методы контроля качества. Технический контроль

- Диаграмма Парето.

Одним из элементов системы управления качеством является организация технического контроля на предприятии.

ндартам и техническим условиям.

, когда не только оценивается качество, по и оказывается активное воздействие на технологический процесс с целью управления качеством.

По назначению технический контроль различают:

соответствие закупаемых для производства сырья, материалов, полуфабрикатов и комплектующих изделий требованиям научно-технической документации (НТД). Проверяется наличие у них сертификатов качества. При этом контролируются комплектность поставок, правильность оформления сопроводительной документации и маркировки продукции;

— осуществляется на том рабочем месте, где выполняются операции, и применяется для проверки громоздких, не удобных для транспортировки объектов контроля, а также когда не требуются специальные сложные приборы для контроля.

Гистограммы, временные ряды

(1891-1967). Примененная им карта регулирования контроля качества основывается на статистических данных. С помощью статистического анализа дефекты текущего производства могли быть своевременно обнаружены и устранены.

Статистические методы контроля качества показывают, что в определенной серии товаров определенные характеристики качества встречаются определенное количество раз и на основе этих данных, возможно, выстроить кривую так называемого нормального распределения. При контролируемом процессе оценка каждой следующей партии будет давать аналогичную кривую, если процесс вышел из-под контроля - кривые будут отличаться.

Статистические методы контроля качества продукции имеют следующие преимущества перед другими методами:

· носят профилактический характер;

к выборочному контролю и тем самым снизить трудоемкость контрольных операций;

· обеспечивают наглядность изображения динамики изменения качества продукции, что позволяет своевременно принимать меры к предупреждению брака не только контролерам, но и работникам цеха.

временные ряды.

используются в случае необходимости представить распределение данных о параметрах изделия с помощью столбикового графика. Аналогом гистограммы в теории вероятностей и математической статистике служит функция плотности вероятности, которая показывает частоту появления того или иного события. С помощью гистограммы можно получить информацию о категоризации измеряемых параметров изделия, оценить степень симметрии разброса данных относительно среднего значения, подобрать аппроксимирующее теоретическое распределение.

применяются для оценки изменения хода наблюдаемого события за определенный период времени, такие ряды очень просты при построении и обладают большой наглядностью. Точки наносятся на график в том порядке, в котором они были получены. Построенная кривая в виде графика иллюстрирует временной ход процесса и позволяет выявить отклонения его значений от средней величины или границ допусков.

) - это графический способ анализа и формирования причинно-следственных связей. Причинно-следственная диаграмма используется, когда требуется исследовать и изобразить возможные причины определенной проблемы. Ее применение позволяет выявить и сгруппировать условия и факторы, влияющие на данную проблему.

 

Контрольные листки, контрольные карты и диаграммы рассеяния

 

. Также возможно выявить тенденции в развитии ошибок

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Дифференциальный метод и комплексный методы

 

и значения каких наиболее отличаются от базовых.

, отражающим основное назначение продукции, интегральным или средневзвешенным.

— расчетный период (полезный или нормативный срок службы).

применяют, если нельзя установить функциональную зависимость главного показателя от исходных показателей качества, но возможно с достаточной степенью точности определить параметры весомости усредняемых показателей.

значение i-го относительного показателя качества продукции.

 

 

Смешанный метод

— это комплексный показатель качества разнородной продукции, который равен среднему взвешенному относительных значений показателей качества этой продукции. Он определяется по следующей формуле:

— коэффициент весомости i-го вида продукции (определяется по стоимости продукции);

комплексный показатель качества i-го вида продукции;

— базовый комплексный показатель качества i-го вида продукции;

количество видов продукции.

взвешенному коэффициентов дефектности этой продукции:

— коэффициент весомости i-го вида продукции;

дефектности можно вычислить следующим образом:

значение коэффициента дефектности продукции, произведенной в рассматриваемом периоде;

— базовое значение коэффициента дефектности продукции, произведенной в базовом периоде. Индексы качества и дефектности являются универсальными показателями, которыми можно оценить качество продукции предприятия в целом и проанализировать его изменения за ряд лет.

 

Определение аудита качества и его виды

Одной из важнейших задач системы качества является задача организации и проведения внутренних проверок качества и анализа их результатов. Такие проверки являются разновидностью контрольной деятельности, называемой аудитом.

аудит качества.

основными результатами деятельности предприятия. Первые два вида относятся к сфере экономического управления и здесь не рассматриваются.

ИСО 9000-2001, – это «систематический, независимый анализ и документированный процесс получения свидетельств аудита (проверки) и объективного их оценивания с целью установления степени выполнения согласованных критериев аудита (проверки)»

Аудит качества проводится для получения картины работы системы качества на предприятии за определенный период времени. Цель внутреннего аудита состоит в том, чтобы собрать свидетельства в форме «наблюдений», которые позволят выявить несоответствия в процессах, продуктах и системе качества.

 аудита качества, как правило, заключаются в следующем:

определить действие и результативность Системы Менеджмента Качества;

определить возможные улучшения Системы Менеджмента Качества.

Данный вид аудита предназначен для оценки качества способа или процесса производства. В процессе проведения аудита анализируется соответствие качества процесса рабочим инструкциям, технологическим предписаниям и другой нормативной документации, а также соответствие продуктов на выходе процесса техническим спецификациям и требованиям потребителей. В этом случае, также как и при аудите продукта, одновременно рассматривается действенность, целесообразность и состояние документации и тем самым рассматривается состояние элементов СК на предприятии.

), когда предприятие на основе свода нормативных документов проверяет, например, свою систему качества; при проведении внутренних аудитов, как правило, применяется комбинация аудитов, ориентированных на систему качества, процессы и продукты; анализ направлен, в первую очередь, на процессы со сбоями;

), когда предприятие анализирует применяемую поставщиком систему качества (аудит 2-й стороной) или независимая третья сторона проверяет предприятие на предмет соблюдения имеющегося и подлежащего согласованию свода нормативных документов.

Аудит 3-й стороной может проводиться как у предприятий – поставщиков по поручению предприятия – потребителя, так и у предприятия по его поручению. Аудит 3-й стороной обычно заканчивается или разработкой аудиторского информационного сообщения, или разработкой аудиторского заключения, или выдачей сертификата (если 3-я сторона является органом по сертификации).

;

приводить к расширению функций системы качества за пределы, необходимые для достижения намеченных качественных показателей.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 аудита качества

 

Аудит должен позволить оценить влияние изменений в организации на систему менеджмента качества - организация никогда не стоит на месте, в любой организации происходят какие-либо изменения. Эти изменения в той или иной степени могут влиять на систему качества. Аудит системы качества может показать, как эти изменения отразились на системе качества, происходят ли в системе качества изменения, адекватные изменениям организации.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

35. Нормативные требования по аудиту качества

ИСО 9000-2001 не рассматривает всю совокупность контрольной деятельности на предприятии. В качестве минимального требования стандарт предписывает поставщику разработать и поддерживать в рабочем состоянии документированные процедуры планирования и проведения внутренних проверок качества с целью проверки соответствия деятельности в области качества и связанных с ней результатов запланированным мероприятиям и определения эффективности системы качества. Примерный круг качества для процесса внутренних проверок качества приведен на рисунке 1.

Рисунок 1 – Примерный круг качества процесса внутреннего аудита

 

Внутренние проверки качества следует планировать на основе состояния и важности различных видов деятельности, которые предстоит проверить. Они должны осуществляться персоналом, не несущим непосредственную ответственность за проверяемую деятельность.

Результаты проверок должны протоколироваться и доводиться до сведения персонала, ответственного за проверенный участок работы. Руководящие работники, отвечающие за этот участок, должны своевременно осуществлять корректирующие действия по недостаткам, выявленным в процессе проверки.

входных данных для анализа со стороны руководства.

 

Технология проведения аудита

:

составление отчета по аудиту.

Предварительная проверка документации

Системная документация по обеспечению качества, по возможности, проверяется в полном объеме. Кроме того, проводится анализ результатов предшествующих аудитов. Изучаются отчеты предшествующих аудитов. Основное внимание уделяется не только отклонениям, но и предусмотренным корректирующим воздействиям и отметкам об их выполнении.

Проверка на месте

она проводится главным аудитором; в ходе ее дается обоснование оценок отклонений; по окончании беседы подписывается отчет об отклонениях главным аудитором и ответственным за аудит от данного подразделения (предприятия).

Выборочные проверки

Результат опроса должен подтверждаться практической проверкой (осмотром). Проверка на месте всегда может проводиться только выборочно. При проверке аудиторы выясняют наличие и объем соответствующих положений и правил, а также степень их соблюдения. Обнаруженные при проверке противоречия должны выявляться, фиксироваться и рассматриваться аудитором.

Подготовка материалов для отчета

при необходимости записать предложения по мероприятиям для улучшения дела.

при необходимости записать предложения по улучшению работы.

Хорошая система положений и четко сформулированные вопросы контрольного перечня оставляют аудитору относительно мало простора для принятия субъективных решений. Это сделано преднамеренно! Считать отклонением допускается только то, что действительно выявлено. Не допускается делать обобщающие выводы, дополнительно вносить аудитором личные или предполагаемые требования.

Необходимо различать «случайные» и «систематические» отклонения. В спорных случаях следует расширить выборочный контроль, проводя проверку однотипных элементов системы обеспечения качества в других организационных подразделениях. Решающее значение имеет не количество отклонений, а их значимость для обеспечения качества. Незначительные отклонения должны фигурировать в отчете лишь в том случае, если не удалось их устранить непосредственно на месте вместе с местными ответственными работниками.

Такие отчеты должны быть завизированы ответственным за аудит от данного подразделения (предприятия).

Составление отчета

в случае необходимости привести рекомендация по срокам следующего аудита.

перечень отклонений.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

37. Документация аудита

) – это письменное отражение выполненных аудиторских процедур, полученных аудиторских доказательств, заключений, сделанных аудитором.

 проведения аудита, относятся:

план аудита, в нем указывается название проверяемых видов деятельности, квалификация аудиторов, основа проведения аудита (плановая или внеплановая проверка и т.д.), порядок отчетности о результатах аудита;

программа аудита, в ней приводится перечень документов системы качества и дополняющих документов, которые аудитор должен проверить (например, справочник по качеству, методологические и рабочие инструкции, стандарты предприятия (СТП) и чертежи, технические условия, документация по испытаниям и т.д.); дается перечень подразделений, в которых производится проверка на месте, с указанием времени проверки и данных на сопровождающего;

бесед.

, относятся:

.

бесед, сообщений об опыте работы, проверки корректирующих мероприятий;

отчет по аудиту, в нем аудитор фиксирует фактическое состояние, выявленные отклонения и их причины; рассматривает значимость отклонений (оценку); в ряде случаев дает выводы и предложения по улучшению существующего положения.

 

 

 

 

38. Инструменты аудитора

ИСО 9000-2001, – это «систематический, независимый анализ и документированный процесс получения свидетельств аудита (проверки) и объективного их оценивания с целью установления степени выполнения согласованных критериев аудита (проверки)»

), а в основном использует личный опыт, свою квалификацию.

Контрольный перечень («вопросник»)

».

Аудиторская практика показывает, что:

вопросы должны быть сформулированы достаточно четко и недвусмысленно, они должны быть целенаправленными, не включающими оценку;

вопросы, на которые можно ответить «да» или «нет», не информативны, поэтому их следует избегать (задавать не «закрытые», а «открытые» вопросы);

не должно быть вопросов–ловушек и вопросов инквизиторского характера;

вопросы должны избегать намеков на личные свойства;

Личный опыт, квалификация аудитора

всех участников, которая в зависимости от психологических свойств участников в большей или меньшей степени поддается воздействию со стороны аудиторов. В этой связи особая роль отводится руководителю группы аудиторов, в круг задач которого у оцениваемого отдела (фирмы) входят:

ведение вводной беседы;

координация проведения аудита;

изложение результата аудита в заключительной беседе.

Для этого требуются способности по ведению беседы с сотрудниками различных функциональных уровней предприятия (заказчика), например:

во время вводной и заключительной беседы при аудите 2-й или 3-й стороной – с представителями правления и руководителями отдела качества;

во время проведения аудита – с мастерами, рабочими–специалистами и т.д.

 

 

 

Сущность процессов стандартизации

в частности для достижения всеобщей оптимальной экономии при соблюдении функциональных условий и требований техники безопасности.

.

Действующая система стандартизации позволяет разрабатывать и поддерживать в актуальном состоянии:

единый технический язык;

унифицированные ряды важнейших технических характеристик продукции (допуски и посадки, напряжения, частоты и др.);

ряды и типовые конструкции изделий общемашиностроительного применения (подшипники, крепеж, режущий инструмент и др.);

систему классификаторов технико-экономической информации;

достоверные справочные данные о свойствах материалов и веществ.

защита интересов потребителей и государства по вопросам качества продукции, процессов, услуг, обеспечивая:

·  безопасность хозяйственных субъектов с учетом риска возникновения природных и техногенных катастроф и других чрезвычайных ситуаций;

·  экономию всех видов ресурсов.

 

 

 

 

 

 

 

 

Основные принципы стандартизации

Основные принципы стандартизации:

означают, что проведение работ по стандартизации, разработка любого стандарта должны быть обоснованы (потребностями изготовителя, потребителя, ожидаемым технико-экономическим эффектом и др.) и направлены на решение конкретных задач на соответствующих уровнях производства и управления.

устанавливают, что характеристики и требования, включаемые в стандарт, должны соответствовать передовому уровню науки и техники, основываться на результатах научно-исследовательских и опытно-конструкторских работ. Поэтому разработка всех видов и категорий стандартов должна вестись с учетом и использованием научных достижений в соответствующих областях.

стандарта следует из самой сущности стандартизации, отраженной в ее определении. Новые стандарты на продукцию должны не только отвечать современным запросам, но и учитывать тенденции развития соответствующих отраслей.

При разработке стандартов необходимо стремиться получить оптимальное сочетание устанавливаемых показателей, норм и требований к продукции с затратами на их достижение, обеспечить максимальный экономический эффект при минимальных затратах.

вытекает из основных целей и задач стандартизации. Показатели, нормы, характеристики, требования, устанавливаемые в стандартах, должны также соответствовать международным стандартам и учитывать рекомендации международных организаций.

является одним из основных принципов. Практика стандартизации привела к двум направлениям ее развития: от частного к целому; от целого к частному.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

41. Условия эффективной реализации стандартов

Основные закономерности процесса разработки стандартов определяют условия эффективной их реализации и тенденций развития:

, разрабатывающих, изготовляющих, предоставляющих и потребляющих продукцию (услугу);

– это рассмотрение каждого объекта как части более сложной системы, предполагает совместимость всех элементов этой сложной системы;

Как известно, стандарты моделируют реально существующие закономерности в хозяйстве страны. Однако научно-технический прогресс вносит изменения в технику, в процессы управления, поэтому стандарты должны адаптироваться к происходящим переменам;

. Применение нормативной документации (НД) должно давать экономический или социальный эффект. Непосредственный экономический эффект дают стандарты, ведущие к экономии ресурсов, повышению надежности, технической и информационной совместимости. Стандарты, направленные на обеспечение безопасной жизни и здоровья людей, окружающей среды, обеспечивают социальный эффект;

, способствующих обеспечению безопасности, совместимости и взаимозаменяемости продукции (услуг), что достигается путем безусловного соответствия разработок требованиям стандартов, нормам законодательства и реализуется путем регламентации и соблюдения обязательных требований государственных стандартов;

Обеспечение идентичности документов, относящихся к одному и тому же объекту, но принятых как организациями по стандартизации, так и международными (региональными) организациями, позволяет разработать стандарты, которые не создают препятствий в международной торговле;

Возможность двусмысленного толкования нормы свидетельствует о серьезном дефекте НД;

, а также нормам и правилам надзорных органов. При разработке стандартов и других НД необходимо обеспечивать их соответствие нормам законодательства, а также нормам и правилам органов, выполняющих функции государственного контроля;

Качество готовых изделий определяется качеством сырья, материалов, полуфабрикатов и комплектующих изделий, поэтому стандартизация готовой продукции должна быть увязана со стандартизацией объектов, формирующих ее качество, включая требования, обеспечивающие безопасность жизни, здоровья и имущества, окружающей среды, совместимость и взаимозаменяемость.

 

 

 

 

.

) стандарты раскрывают существенные требования регламента.

позволяет соотнести название продукции с необходимым ее составом и набором показателей качества, являющихся признаками продукции.

 

 

43. Основными задачами стандартизации

являются:

1.  обеспечение взаимопонимания между разработчиками, изготовителями, продавцами и потребителями (заказчиками);

2.  установление оптимальных требований к номенклатуре и качеству продукции в интересах потребителя и государства, в том числе обеспечивающих ее безопасность для окружающей среды, жизни, здоровья и имущества;

3.  установление требований по совместимости (конструктивной, электрической, электромагнитной, информационной, программной и т.д.), а также взаимозаменяемости продукции;

4.  согласование и увязка показателей и характеристик продукции, ее элементов, комплектующих изделий, сырья и материалов;

рядов, базовых конструкций, конструктивно-унифицированных блочно-модульных частей изделий;

6.  установление метрологических норм, правил, положений и требований;

7.  нормативно-техническое обеспечение контроля (испытаний, анализа, измерений), сертификации и оценки качества продукции;

в том числе в целях снижения материалоемкости, энергоемкости и трудоемкости, обеспечения применения малоотходных технологий;

9.  создание и внедрение систем классификации и кодирования технико-экономической информации;

10. нормативное обеспечение межгосударственных и государственных социально-экономических и научно-технических программ (проектов) и инфраструктурных комплексов (транспорт, связь, оборона, охрана окружающей среды, контроль среды обитания, безопасность населения и т.д.);

11. создание системы каталогизации для обеспечения потребителей информацией о номенклатуре и основных показателях продукции;

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Основные термины и понятия сертификации продукции

По аналогии можно дать следующие определения понятиям сертификации и сертификату соответствия.

– подтверждаю, удостоверяю) – это процедура, посредством которой третья сторона документально удостоверяет, что продукция, процесс или услуга соответствуют установленным (заданным) требованиям.

 являются ее достоверность и беспристрастность. Достоверность оценки соответствия объекта сертификации требованиям нормативных документов определяется технической компетентностью органов по сертификации и испытательных лабораторий. Беспристрастность в получении результатов сертификации определяется степенью независимости заинтересованных сторон – производителя и потребителя.

 – документ, выданный в соответствии с правилами системы сертификации и удостоверяющий, что должным образом идентифицированная продукция, процесс или услуга соответствуют конкретному стандарту или другому нормативному документу.

 – документ, в котором изготовитель (продавец, исполнитель) удостоверяет, что поставляемая (продаваемая) им продукция соответствует установленным требованиям.

 – зарегистрированный в установленном порядке знак, которым по правилам данной системы сертификации подтверждается соответствие маркированной им продукции установленным требованиям.

 – совокупность участников сертификации, осуществляющих сертификацию по правилам, установленным в этой системе.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Преимущества сертификации продукции

 

Сертификация продукта:

Для производителя - это показатель соответствия продукции требованиям ГОСТ, гигиенических норм и других документов регламентирующих производство продукции.

Для покупателя - уменьшение вероятности приобретения некачественного товара.

Несколько лет назад получение сертификатов качества продукции повсюду являлось обязательной процедурой. Сейчас процедура сертификации приобрела более широкие рамки. Так, в случае продажи продукции, а также для проверки на таможне, законом предписывается пройти обязательную сертификацию продукции. Кроме того, существуют многочисленные возможности получения добровольных сертификатов, которые превратились в действенные инструменты борьбы за сферы сбыта между конкурирующими производителями.

становится необходимой процедурой для большей части товаров и оборудования как производимых на территории нашей страны, так и импортируемых из-за рубежа. Перечень товаров, подлежащих обязательной сертификации, определен в Номенклатуре продукции, в отношении которой закон предусматривает обязательную сертификацию и декларирование соответствия. Для проверки того, подлежит ли товар обязательной сертификации, следует свериться с кодами ТН ВЭД и ОКП. Если код продукции попадает в тот или иной перечень, то продукцию необходимо обязательно сертифицировать.

следовательно – увеличить объем товарооборота.

виды товаров, которые не подлежат обязательной сертификации, зачастую оформляют добровольный сертификат ГОСТ Р. В этом случае единственное отличие от обязательной сертификации заключается в том, что стандарты товаров и услуг определяет сам производитель.

 

46. Понятие и структура квалиметрии

качества продукции с базовыми значениями.

количественной оценки качества К.

интересы.

6. При определении комплексного показателя качества каждый показатель отдельного свойства должен быть скорректирован коэффициентом его весомости.

на любых иерархических ступенях оценки имеет одинаковое значение.

8. Качество целого объекта обусловлено качеством его составных частей.

количественной оценки качества, особенно по комплексному показателю, недопустимо использование взаимообусловленных и дублирующих показателей одного и того же свойства.

 

Сфера применения квалиметрии

»— качество и древнегреческого «метро» — измерять) обозначает сравнительно новую научную дисциплину, изучающую методологию и проблематику количественной оценки качества.

Как и многие другие научные дисциплины, квалиметрия на определенном этапе ее развития разделилась на две ветви: теоретическую и прикладную. Теоретическая квалиметрия исследует проблему оценки качества в общем виде, т. е. применительно к некоторому абстрактному понятию «объект», выражаемому в виде математической модели. Прикладная же квалиметрия посвящена исследованиям, касающимся именно конкретных видов объектов (например, конкретных образцов продукции).

В связи с этим нужно отметить, что при своем зарождении квалиметрия понималась достаточно узко — как научная дисциплина, исследующая только проблему количественной оценки качества продукции. Затем, по мере ее становления, к сфере квалиметрии стали относить более широкий класс задач — не только оценку качества продукции, но и оценку тех предметов или процессов, которые связаны с проблемой управления качеством и стандартизацией (например, качество трудовой деятельности, качество технической документации и т. д.). Но сегодня в связи с еще большим расширением сферы применения квалиметрии ее можно квалифицировать как научную дисциплину, изучающую проблематику и методологию оценки качества любых объектов (предметов или процессов). И хотя предметы и процессы, связанные со стандартизацией и управлением качеством (и, в частности, качеством продукции), остаются сегодня главным и самым важным направлением использования методов квалиметрии, область ее приложения в настоящее время уже вышла за пределы только этих двух задач.

Понятно, что подобное расширение сферы приложения квалиметрии касается в основном прикладной ее ветви. В связи с этим можно отметить, что за последние годы сформировались различные разделы прикладной квалиметрии, например географическая квалиметрия, педагогическая квалиметрия, квалиметрия механизмов, строительная квалиметрия, квалиметрия в геодезии и т. п.

Есть основание говорить и о зарождении еще одной ветви прикладной квалиметрии — эстетической квалиметрии, изучающей проблему количественной оценки красоты, эстетичности различных объектов.

Итак, несмотря на сравнительно короткий срок, квалиметрия успешно развивается, интегрируется с другими научными дисциплинами и становится привычным инструментом в руках все большего числа исследователей.

Роль квалиметрии в управлении качеством

 следующие:

• прогнозирование потребностей, технического уровня и качества;

;

• разработка принципов и методов оценки качества;

• выбор оптимального варианта продукции для ее разработки и постановки на производство;

• определение оптимальных показателей качества, их нормирование, разработка ТУ и стандартов на новую продукцию;

• определение научно-технического уровня НТД;

• расчет и принятие конкурентоспособной цены продукции;

• установление рынков сбыта и целесообразности выхода на рынок;

• планирование разработки и освоения новых видов продукции;

• определение наиболее рациональных путей повышения и обеспечения качества;

• оценка качества труда исполнителей, подразделений и т.п.;

• определение коммерческой перспективности, обоснование модернизации и/или снятия с производства продукции;

• планирование повышения качества изготовления продукции;

• планирование технического уровня и качества;

• проведение контроля и испытаний;

• установление целесообразности капитального ремонта и определение качества его проведения;

• выбор моделей сертификации продукции и СК;

• проведение внешними организациями оценок СК смежников и поставщиков (сырья, материалов, комплектующих деталей и т.п.);

• проведение внутренних оценок своей СК и ее различных подсистем;

• сертификация СК;

• аттестация производства;

• выбор продукции при ее приобретении (например, при закупке оборудования, станков, приборов, материалов);

• определение и создание оптимальных условий хранения, транспортирования и восстановления продукции;

• изучение динамики качества и конкурентоспособности продукции;

• подведение итогов деятельности предприятия и его подразделений;

• выполнение отчетных и подготовка информационных материалов о качестве и конкурентоспособности продукции.

 

 

 

 

 

 

Руководитель в системе менеджмента качества организации

решения и нести ответственность за последствия их реализации.

:

разработке политики в области качества;

разработке целей в области качества;

анализа СМК со стороны руководства;

СМК необходимыми ресурсами.

ориентации на потребителя

системы менеджмента качества

решений по совершенствованию политики и целей в области качества и совершенствованию СМК.

Основная задача руководителя-обеспечение деятельности и координации всех функциональных и производственных подразделений для обеспечения уровня качества продукции выше, чем у конкурентов.

Другими аспектами общего руководства качеством является:

Организация и разработка на предприятии системы качества, способствующей реализации политики в области качества

Определение ответственности, полномочий и взаимодействия персонала в вопросах качества

Выделение ресурсов необходимых для эффективного функционирования СМК

Организация разработки программ качества

Организация обучения персонала предприятия методам обеспечения качества продукции

Анализ эффективности функционирования системы качества

Периодическая оценка и организация совершенствования системы качества

Независимая от деятельности подразделений предприятия оценка качества продукции

 

 

 

 

 

 

Основные понятия и определения в области качества

2. Управление качеством как фактор успеха предприятия в конкурентной борьбе

3. История развития систем управления качеством. Пять звезд качества

ункции менеджмента качества

Механизм управления качеством

6. Взаимоотношения общего менеджмента и менеджмента качества

Деминга

TQM

«ДЖИТ»

Комплексная система управления качеством продукции (КСУКП)

потребителя

Принципы менеджмента качества: лидерство руководителя

работников

качества: процессный подход

к менеджменту

улучшение

фактах

поставщиками

Планирование процесса управления качеством

Организация, координация и регулирование процесса управления качеством

Мотивационные процессы при управлении качеством. Внутренняя мотивация

22. Мотивационные процессы при управлении качеством. Внешняя мотивация

8 способов вознаграждения

24. Премии по качеству

Организация контроля качества продукции. Процесс контроля

Организация контроля качества продукции. Виды контроля и процесс контроля качества

Методы контроля качества. Технический контроль

Гистограммы, временные ряды

Диаграммы Парето, причинно-следственные диаграммы

Контрольные листки, контрольные карты и диаграммы рассеяния

Дифференциальный метод и комплексный методы

Смешанный метод

Определение аудита качества и его виды

 аудита качества

35. Нормативные требования по аудиту качества

Технология проведения аудита

37. Документация аудита

38. Инструменты аудитора

Сущность процессов стандартизации

Основные принципы стандартизации

41. Условия эффективной реализации стандартов

42. Функции стандартизации

43. Основными задачами стандартизации

Основные термины и понятия сертификации продукции

Преимущества сертификации продукции

46. Понятие и структура квалиметрии

Принципы и задачи квалиметрии

Сфера применения квалиметрии

Роль квалиметрии в управлении качеством

Руководитель в системе менеджмента качества организации

51. Стандарты серии ISO 14000

Управление промышленной безопасностью и здоровьем на основе OHSAS 18001

 

 

 

 

 

51. Стандарты серии ISO 14000

ально действующих в данной стране экологических требований и нормативов.

инструменты экологического контроля и оценки;

стандарты, ориентированные на продукцию.

ты:

 

 

Управление промышленной безопасностью и здоровьем на основе OHSAS 18001

ленных игроков.

ности «системно». Именно системы менеджмента являются эффективным инструментом управления рисками и снижения их вероятности, поскольку основаны не на реагировании и «тушении пожаров», а на системном, логическом подходе, позволяющем предупреждать возможные аварийные ситуации.

Построение системы управления профессиональной безопасностью и здоровьем на основе OHSAS 18001 включает в себя:

оценочный аудит предприятия;

обучение владельцев бизнеса и ТОП менеджмент;

определение направления политики предприятия в области охраны здоровья и безопасности труда;

обучение средних и линейных руководителей;

сиональной безопасностью и здоровьем;

нии организационной документации в соответствии с требованиями OHSAS 18001;

.

Более полно определить, какие мероприятия необходимы, а соответственно и составить точный план работы, можно только после проведения оценочного аудита существующей системы управления на предприятии.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

рррррррррррррррр

 

ШПОРЫ к ГОСАМ

1.Понятия «сервис», «услуга», «сервисная деятельность».

 

- это особый вид человеческой деятельности, который направлен на удовлетворение потребностей клиента путем оказания услуг, востребованных отдельными людьми или организациями. (комплекс услуг, связанный со сбытом и эксплуатацией потребителем изделий)

— результат, по меньшей мере, одного действия, обязательно осуществлённого при взаимодействии поставщика и потребителя, и, как правило, нематериальна.

– это результат непосредственного взаимодействия исполнителя и потребителя, а также собственной деятельности по удовлетворению запросов потребителя.

понимают деятельность ее исполнителя по удовлетворению материальных нужд потребителя. Результатом материальной услуги является, как правило, преобразованная продукция. Например, отремонтированный автомобиль (услуги по ремонту автомобилей), сшитая вещь (услуги пошива изделий), проданный товар (услуги торговли) и т. п.

– это деятельность исполнителя услуги по удовлетворению социально-культурных нужд потребителя. Объектом такой услуги является собственно потребитель. Например, пациент клиники (медицинские услуги); турист (туристские услуги); пассажир (услуги пассажирского транспорта); посетитель ресторана (услуги собственного питания), бассейна (услуги физической культуры) и другие.

– это услуга по удовлетворению нужд предприятий и организаций. Понятие этой услуги выражается через термин «работа». Например, научно-исследовательская, опытно-конструкторская и технологическая работы; наладочные и пусковые, эксплуатационные работы и т.п. Соответствующие процессы называют «выполнением работ», «оказанием услуг». Они стали объектами сертификации, в частности вошли в документ «Перечень работ и услуг, подлежащих обязательной сертификации».

называют активное содействие удовлетворению индивидуальных и коллективных потребностей людей в различных сферах повседневной жизни через производство материальных и духовных благ, форм общения людей, преобразования общественных условий и отношений, развития самого человека, его способностей, умений, знаний, принимающих для потребления особую форму потребительной стоимости – форму услуги.

Перспективные направления развития автосервиса.

 

Автосервис возник из потребности в ремонте автомобилей: они были конструктивно несовершенны, часто ломались, требовали больших объемов работ по обслуживанию и ремонту. Он рос и развивался по мере увеличения количества автомобилей и трансформировался с изменением социально-экономических условий. Его развитие определялось тем, что было востребовано.

, во дворе которой стоял автомобиль. Со временем появилась авторемонтная мастерская с ремонтной канавой. Потом мастерская наполнилась запасными частями, хранящимися на полке в мастерской, позже в отдельном шкафу, потом в отдельной комнате. Приемка как таковая не была обременена формальностями: никто, кроме механика, не вмешивался в процесс определения неисправности и, тем более, ее устранения. Нередко мастерская занималась продажей топлива и масел.

, к квалификации механика, номенклатуре запасных частей.

должна обеспечить поддержку автомобилей, их обслуживание и ремонт. В дилерской сети современные выставочные залы—автосалоны стали доминирующим элементом большей части автосервиса. В них потребителю предлагается товар с «подкреплением»: потребитель покупает автомобиль, который обеспечен и сервисом, и запасными частями, и гарантией.

.

инфраструктура, и удельный вес инвестиций в эту составляющую предприятия все возрастает.

Дальнейшее развитие автосервиса—за счет повышения надежности и долговечности автомобиля, его ремонтопригодности, а также сокращения срока эксплуатации в связи с экономической нецелесообразностью его ремонта из-за больших трудовых и материальных затрат,—очевидно, будет идти от ремонта автомобиля к его обслуживанию. Акцент на удовлетворение потребности клиентов в эффективном использовании автомобиля меняет подход к развитию автосервиса: он все больше должен ориентироваться на функции, обеспечивающие удобство использования автомобиля владельцем, — подготовку автомобиля к эксплуатации.

строится не на инициативе клиента по поводу обслуживания и ремонта автомобиля, а на инициативе предприятия автосервиса в превентивном поддержании автомобиля в работоспособном состоянии. При таком подходе СТО берет на себя функцию диагностики, учета технического состояния автомобиля, управления отношениями с клиентом в плане определения объемов и номенклатуры профилактических и ремонтных работ, комплектации запасных частей, выполнения регламентных работ. Кстати, в Советском Союзе эта функция успешно была реализована в комплексных автотранспортных предприятиях, где наряду с перевозками осуществлялся не только ремонт автомобилей, но и полная их подготовка к эксплуатации. Это было возможно за счет концентрации парка автомобилей в крупных автотранспортных предприятиях.

Процесс развития автосервиса можно охарактеризовать как движение от ремонта автомобиля к поддержанию его работоспособности, от автомобиля к клиенту и от клиента к заботе об автомобиле.

Можно констатировать факт необходимости изменения направлений инвестирования в сферу автосервиса: если в настоящее время инвестиции автосервиса поглощаются двумя направлениями: техническим (СТО, склад запасных частей) и сервисным (зона приемки клиентуры, инфраструктура для клиентов, индустриальный дизайн и эстетика), то в дальнейшем добавятся еще два—стоянки для хранения автомобилей клиентов и системы мобильного сервиса. Именно эти направления инвестиций помогут реализовать концепцию заботы об автомобиле, потребность в реализации которой становится все более очевидной. (Уже сегодня большинство СТО обслуживают и ремонтируют более 60% автомобилей корпоративных клиентов, а в будущем, в связи с развитием малого бизнеса, этот процент будет увеличиваться.) Кроме того, эта концепция предполагает и новые под-ходы к проектированию СТО, например совмещение СТО со стоянкой или подземным паркингом, что обеспечивает экономию самого важного и дорогого ресурса — земли.

основе выполнял функцию поддержания работоспособности вверенных ему автомобилей и подготовки их к эксплуатации. Никого из элитных клиентов не интересовало, что и как он делает. Клиент платил ему за абсолютную уверенность в том, что автомобиль в любой момент полностью готов к эксплуатации.

В те же времена существовала и другая форма заботы о клиенте. Например, владелец автомобиля, живущий в одном подъезде с механиком СТО, платил механику как специалисту за то, что тот сам доставит автомобиль на станцию, сам решит вопросы его диагностики, подбора запасных частей и материалов, выполнит или организует выполнение обслуживания и ремонта и в конце сам доставит автомобиль клиенту. Клиент не участвовал в процессе обслуживания и, доверяя механику, мог даже не интересоваться тем, что и как выполнялось при обслуживании и ремонте автомобиля.

), основными клиентами являются не владельцы этих автомобилей, а их водители.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.Возникновение и история развития сферы автосервиса в мире и России.

 

Вместе с появлением первых автомобилей появился вопрос о возможном ремонте и обслуживании. Ремонтных предприятий на тот момент, естественно, не существовало, так как спроса на них попросту не было. В случае поломки ремонт приходилось осуществлять самому владельцу, или если мы говорим о влиятельных лицах то его шоферу. Существовал недостаток и потребность в новых деталях, которые изготавливались своими силами в случае необходимости. Автосервис возник из потребности в ремонте автомобилей: они были конструктивно несовершенны, часто ломались, требовали больших объемов работ по обслуживанию и ремонту. Он рос и развивался по мере увеличения количества автомобилей и трансформировался с изменением социально-экономических условий. Его развитие определялось тем, что было востребовано.

Изначально автосервис был представлен кузницей или слесарной мастерской, во дворе которой стоял автомобиль. Они находились в местах, удобных для их использования, и быстрого реагирования в случае аварии. Там же продавали бензин , его выкачивали с помощью насоса из подземного бака. Со временем появилась авторемонтная мастерская с ремонтной канавой. Потом мастерская наполнилась запасными частями, хранящимися на полке в мастерской, позже в отдельном шкафу, потом в отдельной комнате. Приемка как таковая не была обременена формальностями: никто, кроме механика, не вмешивался в процесс определения неисправности и, тем более, ее устранения. Нередко мастерская занималась продажей топлива и масел.

автомобильное предприятие Ильина стало в России предприятием, положившим фундамент развития авторемонтного производства. На заводе изготавливали необходимые детали, коробки передач, оси для поступившего на ремонт авто, что стало отправной точной развития агрегатного метода ремонта машин.

 

С ростом парка автомобилей и объемов ремонтных работ менялись требования к оснащению станций технического обслуживания, к квалификации механика, номенклатуре запасных частей.

Изменились задачи автосервиса: для того чтобы успешно продавать автомобили, продуцент должен был создать дилерскую сеть. Именно сеть дилерских станций технического обслуживания в соответствии с концепцией расширенного продукта должна обеспечить поддержку автомобилей, их обслуживание и ремонт. В дилерской сети современные выставочные залы—автосалоны стали доминирующим элементом большей части автосервиса. В них потребителю предлагается товар с «подкреплением»: потребитель покупает автомобиль, который обеспечен и сервисом, и запасными частями, и гарантией.

Возрастающая конкуренция, рост культуры и благосостояния людей, появление в связи с этим новых требований не только к качеству обслуживания и ремонта автомобилей, но и качеству сервиса для клиентов дали толчок к развитию на предприятиях автосервиса инфраструктуры для клиентов.

Дальнейшее развитие автосервиса происходит за счет повышения надежности и долговечности автомобиля, его ремонтопригодности, а также сокращения срока эксплуатации в связи с экономической нецелесообразностью его ремонта из-за больших трудовых и материальных затрат акцент на обслуживание автомобиля.

Кстати, в Советском Союзе эта функция успешно была реализована в комплексных автотранспортных предприятиях, где наряду с перевозками осуществлялся не только ремонт автомобилей, но и полная их подготовка к эксплуатации. Это было возможно за счет концентрации парка автомобилей в крупных автотранспортных предприятиях.

Процесс развития автосервиса можно охарактеризовать как движение от ремонта автомобиля к поддержанию его работоспособности, от автомобиля к клиенту и от клиента к заботе об автомобиле.

в небольшом элитном гараже на 30—40 автомобилей высококвалифицированный специалист на постоянной основе выполнял функцию поддержания работоспособности вверенных ему автомобилей и подготовки их к эксплуатации)..

В настоящее время концепция заботы о клиенте может быть реализована в других формах. Например, сейчас все большее распространение получает форма транспортного обслуживания, при которой фирма не приобретает автомобили в собственность, а берет их напрокат у станции технического обслуживания или прокатной фирмы. В этом случае все проблемы, связанные с содержанием, страховкой, поддержанием и восстановлением работоспособности автомобилей, их сохранностью, заменой, сроком службы, берет на себя СТО

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

е формы юридических лиц России.

– особая правовая конструкция, подразуме­вающая субъект права имеющий обособленное имущество, участвующий в гражданском обороте, отвечающий по своим обязательствам своим имуществом.

В зависимости от главной цели деятельности, получение прибыли или иные цели, юридические лица классифицируются на коммерческие и некоммерческие юридические лица.

– имеют основной целью получение прибыли.

Коммерческие организации:

   Коммерческие корпоративные организации:

   Полное товарищество

   Товарищество на вере

   Крестьянское (фермерское) хозяйство

   Хозяйственное партнерство

   Общество с ограниченной ответственностью

   Акционерное общество

   Производственные кооперативы

   Коммерческие унитарные организации:

ципальные унитарные предприятия

Некоммерческие организации:

   Некоммерческие корпоративные организации:

   Потребительский кооператив

   Общественные организации

   Ассоциации и союзы

   Товарищества собственников недвижимости

   Казачьи общества, внесенные в государственный реестр казачьих обществ в Российской Федерации

   Общины коренных малочисленных народов Российской Федерации

   Некоммерческие унитарные организации:

   Фонды

   Учреждения

   Автономные некоммерческие организации

   Религиозные организации

Коммерческие корпоративные организации

Полное товарищество

Полным признается товарищество, участники которого (полные товарищи) в соответствии с заключенным между ними договором занимаются предпринимательской деятельностью от имени товарищества и несут ответственность по его обязательствам принадлежащим им имуществом.

Товарищество на вере

Товариществом на вере (коммандитным товариществом) признается товарищество, в котором наряду с участниками, осуществляющими от имени товарищества предпринимательскую деятельность и отвечающими по обязательствам товарищества своим имуществом (полными товарищами), имеется один или несколько участников - вкладчиков (коммандитистов), которые несут риск убытков, связанных с деятельностью товарищества, в пределах сумм внесенных ими вкладов и не принимают участия в осуществлении товариществом предпринимательской деятельности.

Крестьянское (фермерское) хозяйство

объединение граждан на основе членства для совместной производственной или иной хозяйственной деятельности в области сельского хозяйства, основанной на их личном участии и объединении членами крестьянского (фермерского) хозяйства имущественных вкладов.

Хозяйственное партнерство

Хозяйственным партнерством (далее - партнерство) признается созданная двумя или более лицами коммерческая организация, в управлении деятельностью которой в соответствии с настоящим Федеральным законом принимают участие участники партнерства, а также иные лица в пределах и в объеме, которые предусмотрены соглашением об управлении партнерством.

Общество с ограниченной ответственностью

Обществом с ограниченной ответственностью признается хозяйственное общество, уставный капитал которого разделен на доли; участники общества с ограниченной ответственностью не отвечают по его обязательствам и несут риск убытков, связанных с деятельностью общества, в пределах стоимости принадлежащих им долей.

Акционерное общество

Акционерным обществом признается хозяйственное общество, уставный капитал которого разделен на определенное число акций; участники акционерного общества (акционеры) не отвечают по его обязательствам и несут риск убытков, связанных с деятельностью общества, в пределах стоимости принадлежащих им акций.

На смену существовавших ранее ОАО и ЗАО пришли новые виды акционерные обществ:

   публичные

   непубличные.

Производственные кооперативы

Производственным кооперативом (артелью) признается добровольное объединение граждан на основе членства для совместной производственной или иной хозяйственной деятельности (производство, переработка, сбыт промышленной, сельскохозяйственной и иной продукции, выполнение работ, торговля, бытовое обслуживание, оказание других услуг), основанной на их личном трудовом и ином участии и объединении его членами (участниками) имущественных паевых взносов. Законом и уставом производственного кооператива может быть предусмотрено участие в его деятельности юридических лиц.

К категории производственных кооперативов относятся и сбытовые (торговые) потребительские кооперативы.

Коммерческие унитарные организации

Государственные и муниципальные унитарные предприятия

Унитарным предприятием признается коммерческая организация, не наделенная правом собственности на закрепленное за ней собственником имущество. Имущество унитарного предприятия является неделимым и не может быть распределено по вкладам (долям, паям), в том числе между работниками предприятия.

Законом выделяются две организационно-правовые формы унитарных предприятий:

   государственные унитарные предприятия

   муниципальные унитарные предприятия

Некоммерческие корпоративные организации

Потребительский кооператив

Потребительским кооперативом признается основанное на членстве добровольное объединение граждан или граждан и юридических лиц в целях удовлетворения их материальных и иных потребностей, осуществляемое путем объединения его членами имущественных паевых взносов.

К потребительским кооперативам также относятся:

   потребительские общества,

   жилищные, жилищно-строительные и гаражные кооперативы,

   садоводческие, огороднические и дачные потребительские кооперативы,

   общества взаимного страхования,

   кредитные кооперативы,

   фонды проката,

   сельскохозяйственные потребительские кооперативы.

услуг.

 

утверждаются Правительством РФ по отдельным отраслевым группам платных услуг. В настоящее время действуют утвержденные правила предоставления платных услуг. Для предприятий автосервиса действует следующее:

Правила предоставления услуг по техническому обслуживанию и ремонта автотранспортных средств (утверждены постановлением Правительства РФ от 06 июля 1994 года N 801).

Заказы на платные услуги оформляются как специальными первичными документами, так и путем выдачи жетонов, талонов, кассовых чеков, расписок и т. д.

На предприятиях автосервиса используются следующие формы документов строгой отчетности:

- БО-1 – квитанция – оформляется на все виды ремонта, требующего расхода материалов;

- БО-9 – кассовая ведомость приема выручки – оформляется на срочный и мелкий ремонт, выполняемый в присутствии заказчика.

 

В местах, где производится прием заказов, должны быть вывешены Правила предоставления услуг по техническому обслуживанию и ремонту автотранспортных средств, а также другая информация, которая в обязательном порядке должна содержать:

- нормативные документы органов местной администрации по вопросам, касающимся сферы услуг по техническому обслуживанию и ремонту автомобильных средств;

- сведения об органе по защите прав потребителей при местной администрации;

(работ) и форм обслуживания, предоставляемых по желанию потребителя;

- копии сертификатов на услуги, подлежащие обязательной сертификации, а также наименование стандартов, обязательным требованиям которых должно соответствовать качество оказываемых услуг;

- копии лицензий на право оказания конкретных видов услуг, работ, если их лицензирование предусмотрено законодательством Российской Федерации;

- прейскуранты (выписки из прейскурантов) либо цены на предоставляемые виды услуг (работ), а также цены на используемые при этом материалы и запасные части ;

- сведения о сроках выполнения заказов, сроках гарантии на оказываемые услуги (выполняемые работы);

- перечень категорий граждан, имеющих право на льготное обслуживание, сведения о льготах и преимуществах, предусмотренных законодательством Российской Федерации для отдельных категорий потребителей, включая список документов, необходимых для получения этих льгот;

- образцы типовых договоров, заказов-нарядов, приемо-сдаточных актов, квитанций, жетонов, расписок, талонов и других документов, удостоверяющих прием заказа исполнителем и оплату услуг (работ) потребителем.

Если предоставление ненадлежащей информации (недостоверной или недостаточно полной) об услуге (работе), а также об исполнителе, повлекло оказание услуги (выполнение работы) не обладающей необходимыми потребителю свойствами, последний вправе расторгнуть договор и потребовать возмещения причиненных ему убытков. В случае причинения вреда, жизни, здоровью или имуществу потребителя, он вправе расторгнуть договор и потребовать возмещения причиненных ему убытков в полном объеме, если законодательством не предусмотрена более высокая ответственность.

6.Закон РФ «О защите прав потребителей». Основные положения. международных документов.

 

В соответствии с Законом о защите прав потребителей под товаром понимается любая вещь, не изъятая из гражданского оборота, реализуемая по договору купли-продажи гражданину для личных (бытовых) нужд, не связанных с предпринимательской деятельностью. Сырье, материалы, комплектующие изделия, полуфабрикаты и иное могут рассматриваться в качестве товара в тех случаях, когда они реализуются потребителю продавцом по договору купли-продажи в качестве самостоятельной товарной единицы.

Под работами законодательство понимает деятельность (работу) исполнителя, осуществляемую за плату по заданию потребителя, имеющую материальный результат (строительство жилого дома, ремонт автомобиля и т.д.), который передается гражданину для удовлетворения личных (бытовых) нужд.

Под услугами понимаются совершение за плату определенных действий или осуществление определенной деятельности по заданию гражданина для удовлетворения личных (бытовых) нужд (услуг по перевозке, связи, консультационных, образовательных и т.д.). Еще один, ключевой нюанс в определении статуса потребителя: приобретаемый товар или услуга должны быть направлены на удовлетворение личных (бытовых) нужд граждан, не связанных с извлечением прибыли.

Не является потребителем гражданин, приобретающий товары для организаций и за их счет с целью использования этих товаров в производстве, а также заказывающий для организаций за их счет работы, услуги в этих же целях (например, приобретение фотокамеры для работы в издательстве, редакции, химическая чистка штор, натирка полов и т.д.). Однако потребителем является гражданин, пользующийся услугой личного характера, хотя и заказанной для производственных нужд (например, услугой по перевозке, по проживанию в гостинице во время командировки).

Во многих странах сравнительно давно действуют законы, направленные на защиту прав потребителей. Проблема защиты прав потребителей приобрела международное значение, и 9 апреля 1985 г. Генеральной Ассамблеей ООН были приняты «Руководящие принципы для защиты прав потребителей» в качестве основы для разработки государственной политики в этой области в различных странах.

Принципы преследуют следующие цели:

- содействие странам в установлении и обеспечении защиты прав потребителей;

- расширение сотрудничества в области защиты прав потребителей.

Принципы закрепляют следующие права потребителей:

   

- право на информацию;

- право на качество;

- право на потребительское образование;

- право на выбор;

- право на удовлетворение своих потребностей;

- право быть услышанным;

- право на возмещение ущерба.

Все эти права являются основными, и нашли свое отражение в российском законодательстве.

 

.

 

, технологического перехода, вспомогательного перехода и позиции.

— часть операции, выполняемая без смены инструмента и без перестановки обрабатываемой детали (на станке, в тисках, в приспособлении), при неизменном режиме обработки.

называют законченную часть технологической операции, выполняемую с одними и теми же средствами технологического оснащения.

называют законченную часть технологической операции, состоящей из действий человека и (или) оборудования, которые не сопровождаются изменением свойств предметов труда, но необходимы для выполнения технологического перехода.

, называемых средствами технологического оснащения.

— часть технологической операции, выполняемая при неизменном закреплении обрабатываемой заготовки или сборочной единицы.

называют каждое из различных положений обрабатываемой заготовки относительно режущего инструмента или станка.

8.Маршрутное, операционное и маршрутно-операционное описание технологического процесса.

 

В зависимости от условий производства (единичное, мелкосерийное, среднесерийное и т. д.) ГОСТ 3.1118—82 предусматривает маршрутное, маршрутно-операционное и операционное описание технологического процесса (ТП) на маршрутных картах (МК) различной формы.

– это часть производственного процесса, включающая в себя последовательное изменение формы, размеров, свойств материала или полуфабриката, его внешнего вида и их контроль. В соответствии с ГОСТ 3.1109-82, технологический процесс – это часть производственного процесса, содержащая целенаправленные действия по изменению и (или) определению состояния предмета труда.

предназначена для операционного описания технологического процесса изготовления или ремонта изделия в технологической последовательности по всем операциям одного вида формообразования, обработки, сборки или ремонта с указанием переходов, технологических режимов и данных о средствах технологического оснащения, материальных и трудовых затратах.

- сокращенное описание технологических операций в маршрутной карте в последовательности их выполнения с полным описанием отдельных операций в других технологических документах.

При маршрутном и маршрутно-операционном описании технологического процесса МК является одним из основных документов, содержащим описание всего процесса в технологической последовательности выполнения операций.

- полное описание всех технологических операций в последовательности их выполнения с указанием переходов и технологических режимов.

При операционном описании технологического процесса. МК выполняет роль сводного документа, в котором указывают адресную информацию (но-мер цеха, участка, рабочего места, операции), наименование операции, перечень документов, применяемых при выполнении операции, технологическое оборудование и трудозатраты

 

метод специализированных бригад.

 

контрольно-регулировочные и ремонтные работы могут выполняться со снятием агрегатов, узлов или приборов с автомобиля и направлением их для соответствующих работ в цехи. В специализированных бригадах осуществляется максимальное разделение труда, при котором каждый рабочий выполняет определенные работы.

Получил применение оперативно-постовой метод выполнения ТО-2 на специализированных постах, при котором автомобиль в течение определенного периода времени постепенно проходит специализированные посты и в результате выполняется полный объем работ по ТО-2.

Большое значение для обеспечения своевременного выпуска автомобилей на линию имеет организация труда специализированных бригад по текущему ремонту автомобилей. Они состоят в основном из слесарей. Иногда к ним прикрепляют рабочих производственно-вспомогательных цехов. Основная задача таких бригад — быстрое устранение неисправностей и поломок автомобилей. Бригады по текущему ремонту должны работать круглосуточно (несколько бригад работает посменно) с наибольшей производительностью труда в ночные часы. Метод специализированных бригад, предусматривающий формирование по признакам специализации и технического воздействия на автомобиль состоит в том, что создаются бригады, на каждую из которых в зависимости от объемов работ планируются определенное количество рабочих необходимых специальностей

 

Достоинства специализации бригад

   Специализация бригад по видам воздействий — ЕО, ТО-1. ТО-2, диагностирование, ТР, ремонт агрегатов, способствует повышению производительности труда рабочих за счет применения прогрессивных технологических процессов и механизации, повышения навыков и специализации исполнителей на выполнение закрепленной за ними ограниченной номенклатуры технологических операций. При такой организации работ обеспечивается технологическая однородность каждого участка, (зоны), создаются предпосылки к эффективному оперативному управлению производством за счет маневра людьми, запасными частями, технологическим оборудованием и инструментом, упрощаются учет и контроль выполнения тех или иных видов технических воздействий.

Недостатки специализации бригад

Существенным недостатком данного метода организации производства является слабая персональная ответственность исполнителей за выполненные работы. В случае преждевременного отказа сложно проанализировать все причины, установить конкретного виновника снижения надежности, так как агрегат обслуживают и ремонтируют рабочие различных подразделений. Это приводит к значительному увеличению числа отказов и простоям автомобилей в ремонте

услуг в процессе обслуживания.

 

В ходе взаимодействия происходит более точная и подробная идентификации потребителя – выявление его типологических характеристик как партнера в сервисном общении.

- процесс, начинающийся с первого впечатления от зрительного контакта. Партнеры воспринимают внешний вид, выражение лица, мимику, телодвижения, походку, речь. И уже по этим первым признакам можно понять очень многое: возраст, принадлежность к определенному социальному слою (социальной группе) и даже профессии, уровень образования и культуры, вкус, личные особенности.

завершается привлечением внимания потребителя и взаимным включением в сервисное взаимодействие.

канала взаимодействия, установление контакта.

по установившемуся каналу происходит взаимообмен информацией и воздействием, цель которого решение проблемы потребителя продажей и предоставлением услуги.

Процесс может в реальности протекать мгновенно, если сотрудник сервисной организации опытен, быстро ориентируется в типологиях потребителей и сразу определяет характер и результат сервисного взаимодействия

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11.Типологические характеристики различных групп потребителей услуг.

 

Типологию потребителей можно провести по нескольким классификационным признакам.

Степень приверженности потребителя к марке товара (работы, услуги).

. Эти клиенты постоянно покупают товар одной и той же марки. Даже если на полках не окажется их любимой марки, они терпеливо будут ждать ее появления неограниченное количество времени. Фирму ждет большой успех, если в числе ее потребителей окажется хотя бы часть потребителей данного типа.

. Это потребители, которые приобретают товары различных марок (и то и то берут).

часто меняют предпочтения. Потребитель меняет свои интересы по каким-либо причинам с одной марки на другую марку. (пользовались 1 перешли на другую)

. Это потребители, не проявляющие постоянной приверженности ни к одной из марок. Человек покупает марочный товар не по определенной схеме, а без закономерностей и выбор каждый раз основан на разных доводах (различные имеющиеся на покупку средства, смена настроения, либо жажда нового, неизведанного ранее товара (марки)).

Общественный класс. Существуют следующие классы:

.

В зависимости от принадлежности потребителя к определенному классу будут варьироваться как интересы к товару, ценности, предпочтения человека, так и его платежеспособность.

Образ жизни.

. Их взгляды консервативны. Если однажды приобретенный ими товар им понравился, они вряд ли поменяют свои предпочтения в будущем.

. Способны как быстро проявлять интерес к товару, так и сменять его на недовольство, чем характеризуют себя как непостоянных покупателей. В принятии решения о покупке играют роль реклама, настроение и другие разнообразные факторы.

компонентов. Их предпочтения – это удобные и приятные в использовании товары. Высокая стоимость товара для них не проблема.

.

. Потребляет товар нечасто, поскольку его потребление кажется ему не столь значимым.

. Потребляет чаще, чем слабый потребитель.

. Товар является для него необходимым, он стремится потреблять его как можно чаще.

 

Семейство стандартов ИСО 9000. Принципы менеджмента качества.

 

Серия стандартов объединенных общим названием ИСО 9000 содержит в себе стандарты разных типов. Каждый тип имеет свое назначение. Стандарты серии разделяются на три типа – тип А, тип B и тип C . Такое же разделение на типы применяется и к стандартам других серий, разработанных на различные системы менеджмента (экологического менеджмента, промышленной безопасности и пр.)

– это стандарты, содержащие требования к системе менеджмента. Данный тип стандартов позволяет различным субъектам экономической деятельности (предприятиям и организациям) демонстрировать свою способность выполнять внутренние и внешние требования за счет разработки и внедрения соответствующей системы менеджмента. Сертификация проводится только по этому типу стандартов.

– это стандарты, содержащие руководящие указания по системе менеджмента. Стандарты этого типа помогают организациям применять требования указанные в стандартах типа А за счет дополнительных пояснений по тем или иным элементам требований к системе менеджмента.

– это стандарты взаимосвязанные со стандартами на систему менеджмента. В этих стандартах представляется дополнительная информация по специфичным вопросам системы менеджмента или даются пояснения по применению отдельных методов, обеспечивающих реализацию требований к системе менеджмента.

.

- организация зависит от своих заказчиков и поэтому должна понимать текущие и будущие нужды заказчика, выполнять требования заказчика и стараться превосходить ожидания заказчика. Принцип говорит, что любые организации созданы для удовлетворения потребности Заказчиков – своих потребителей, а не наоборот. С точки зрения менеджмента качества все действия организации должны быть направлены на выявление, понимание и удовлетворение потребностей заказчиков.

- руководители устанавливают единство цели, направления и внутреннюю среду организации. Они создают окружение, в котором люди могут стать полностью вовлеченными в достижение целей организации.

Для эффективного достижения целей организации ее руководство должно не просто хотеть достигнуть поставленных целей, но и быть лидерами в достижении этих целей, быть примером для всех остальных сотрудников в стремлении к этим целям.

- служащие всех уровней – это сущность организации и их полное вовлечение дает возможность использовать их способности на благо организации.

когда она им интересна. Чтобы достигнуть целей по качеству, в организации должны быть созданы условия для максимальной заинтересованности людей в той работе, которую они выполняют. Этого можно добиться за счет эффективного управления персоналом.

- желаемый результат достигается более эффективно, когда соответствующие ресурсы и деятельности управляются как процесс.

Любая деятельность в организации должна рассматриваться как процесс, следовательно, она должна иметь четко определенные и однозначные входы, выходы, ресурсы, операции и взаимосвязь всех указанных составляющих процесса.

- идентификация, понимание и управление системой взаимосвязанных процессов, способствующих результативности и эффективности организации.

Данный принцип говорит о том, что любые управляющие воздействия в организации необходимо осуществлять, учитывая взаимосвязь процессов и систем организации.

- постоянное улучшение является неизменной целью организации.

Данный принцип определяет необходимость постоянного развития организации.

- эффективность решений основывается на логическом анализе данных и информации.

Любые решения, любые управляющие воздействия должны приниматься только на основе объективных данных, объективных свидетельств, но никак не на основе предположений, домыслов или субъективных мнений.

- взаимовыгодные отношения между организацией и ее поставщиками повышает способность обоих организаций по созданию ценности.

Этот принцип ориентирует организацию на развитие своих поставщиков. Если поставщик в состоянии будет обеспечить стабильный уровень качества своей продукции, то для организации это даст возможность сократить контроль продукции от поставщика, сократить контроль за работой поставщика, тем самым снизив свои затраты на выпускаемую продукцию.

 

13.Порядок разработки, материальное обеспечение и правовые основы оказания услуги.

 

— предпринимательская деятельность, направленная на удовлетворение потребностей других лиц, за исключением деятельности, осуществляемой на основе трудовых правоотношений.

Процесс разработки новой услуги состоит из нескольких шагов, в которых отражена необходимая комбинация соблюдения формальностей, гибкости и необходимых для выхода на рынок этапов, чтобы повысить рейтинг новой услуги.

Процесс разработки

.

. Имея четкое описание проблем заказчика можно придумать идею, но идея должна ориентироваться прежде всего на рынок. Это позволит определить концепцию, обращенную к заказчику.

Одобренная идея должна принять четкие очертания, направления ее реализации и достижения конечной цели. Это и представляет собой этап определения концепции новой услуги. Эта стадия может быть очень сложной из-за того, что неизвестно, какие проблемы могут возникнуть в связи с новой услугой.

. Прежде чем вложить в концепцию разработки новой услуги средства, затратить время, надо проанализировать и отобрать концепции с наибольшим потенциалом, соответствующие стратегическим целям компании. Проведенный анализ позволяет оценить потенциальные доходы и прибыль, объем рынка, внешнюю среду, затраты на разработку услуги и предоставление ее клиенту и, наконец, оценить реальные возможности компании.

Оценка возможных внутренних и внешних результатов, полученная на стадии анализа и отбора, может внести изменения в определение концепции, только после этого можно приступить к ее разработке. Процесс разработки концепции включает детальное описание составляющих услуг и выгоды от ее предоставления, оценку покупательских возможностей заказчика и объема рынка, предполагаемых расходов, анализ состояния конкурентов. Кроме того, на этой стадии должны быть разработаны все важные системы и процессы поддержки.

Кроме детального письменного описания, команда разработчиков должна подготовить макет процесса оказания услуг. Большинство производителей одежды и компаний по ремонту используют макеты для выбора схемы наилучшей работы новых систем по программе оказания услуг клиентам. Этот этап обеспечивает обратную связь для оценки значимости, потенциальных преимуществ, главных препятствий и объема затрат при разработке новой услуги. Он также подготавливает компанию к рыночному тестированию.

Как только предполагаемые выгоды от новой концепции оценены, следует провести тестирование подготовленной системы. Сочетается ли новый вид услуги с внутренними возможностями компании? Сможет ли компания занять свою позицию на рынке? Сможет ли она максимально повысить свою продуктивность? Укрепит ли это позицию компании? Отвечает ли услуга финансовым целям? Примет ли ее заказчик? Перед представлением услуги на рынке ее разработчики должны ответить на эти вопросы.

Если рыночное тестирование прошло успешно, компания может приступать к созданию необходимой инфраструктуры. Для подготовки к производству промышленного товара по стандартам качества часто требуются большие инвестиции. При создании инфраструктуры какой-либо услуги большое внимание уделяется структуре, системам, процессу, людям, — что также требует значительных денежных вложений. Инвестиции в обучение и образование в этом случае принесут большие дивиденды в будущем.

От качества новой услуги во время выхода ее на рынок зависит, будет ли новое предложение успешным или потерпит крах. Для достижения высокого уровня качества компании следует использовать специальную небольшую команду по оказанию данной услуги, иметь ограниченный контингент заказчиков, достаточно времени, прямую связь с главными потребителями и немедленную обратную связь.

Компания, которая представила свой новый вид услуги на рынок, должна определить, какие дополнительные изменения необходимы для поддержания конкурентоспособности и успешной работы. Обзор действия услуги в течение 6-12 месяцев позволяет определить, отвечает ли она финансовым и стратегическим целям.

Сертефикация

. Сертификат подтверждает, что автосервис имеет достаточно квалифицированный персонал и соответствующее оборудование. Сертификат действует в течение трёх лет.

Сертификация регулируется следующими государственными документами:

Система сертификации ГОСТ Р. Система сертификации услуг по техническому обслуживанию и ремонту автотранспортных средств (утверждена Постановлением Госстандарта РФ от 11 ноября 1994 года №21). Это достаточно объемный документ ввиду большого количества приложений.

 

Правила сертификации услуг (работ) по техническому обслуживанию и ремонту автомототранспортных средств (приняты Постановлением Госстандарта РФ от 6 апреля 2001 года №33).

 

предпринимателей при проведении государственного контроля (надзора)». Структура данного закона состоит из трех глав. Отсутствие в этом законе приложений делает его похожим на федеральный закон РФ «О техническом регулировании».

 

Федеральный закон РФ от 27 декабря 2002 года №184 «О техническом регулировании». Этот правовой документ содержит требования к органам по сертификации и выполняемые ими функции (ст.26 п.1, 2, 3, 4). Глава 4 «Обязательное подтверждение соответствия». Информация по обязательной сертификации (гл.4 и 5).

услуг при проектировании АСП.

 

— разделение рынка на группы покупателей, обладающих схожими характеристиками, с целью изучения их реакции на тот или иной товар или услугу.

— группа покупателей, обладающая похожими потребностями, желаниями и возможностями. Разделение рынка на различные сегменты и их последующее изучение позволяет компаниям сконцентрировать свое внимание на наиболее перспективных, с точки зрения прибыльности, сегментах (целевых).

Сегментация может быть произведена как на потребительском, так и на промышленном рынке (рынке организаций).

, при этом каждому из этих признаков присущи свои переменные. Иногда компании для получения всеобъемлющей информации о покупателях выделяют сегменты на основе совокупности признаков.

Надо признать, что маркетинговая теория не имеет точных ответов на вопрос связи конкретного товарного рынка и признаков сегментации. Выбор нужного признака происходит за счет интуиции и профессионального опыта маркетолога.

Структура рынка услуг автосервиса по состоянию на 01 Января 2009

Рынок технического обслуживания автомобилей в России четко структурирован по вертикали и имеет три уровня:

- Авторизированные (дилерские) центры

- Независимые центры (одиночные и сетевые)

- Индивидуальные мастерские

услуг

Если рассматривать ситуацию по отдельности в каждом федеральном округе, можно отметить, что на величину того или иного сегмента активно влияют экономические и социальные факторы конкретно взятого региона.

Сегментация по специализации

Рассматривая вопрос о специализации станций технического обслуживания и автосервисов, можно выделить четыре основных направления:

- Универсальные автосервисы

- Автосервисы, специализирующиеся на отечественных автомобилях

- Автосервисы, специализирующиеся на иностранных автомобилях

- Автосервисы, специализирующиеся на автомобилях определенной марки

На сегментацию по специализации также основное влияние оказывают уровень экономического развития и географическое положение федерального округа, а также социальная ситуация в регионе.

 

– это деятельность по классификации потребителей услуг автосервиса в соответствии с количественной и качественной структурой спроса или по их признакам, влияющим на спрос.

предприятия, учитывающей специфические особенности выделенной группы потребителей, т.е. сегментов рынка.

При исследовании рынка сервиса АТС по ТО и Р учитывают признаки:

   Географический и территориальный;

   Демографический;

   Социологический;

Поведенческий

15.Классификация и основные характеристики АСП.

 

добиваются выполнения всеми дилерами единых требований по компоновке и оборудованию дилерских торгово-сервисных центров, выполнению производственных функций в целях обеспечения высокого качества обслуживания и высокой репутации автомобильной компании, и ее дилерской сети.

имеют высокий уровень технологического оборудования, подготовленные кадры с достаточным уровнем культуры обслуживания клиентов, оригинальные запасные части, широкий выбор услуг по конкретной марке автомобилей, высокую репутацию и высокие цены.

период» и имеют большой опыт работы в автосервисе, специально спроектированные помещения, выгодное расположение, хорошие традиции.

На этих станциях хорошее, но нередко устаревшее оборудование, наработанные связи со многими потребителями, которые привыкли пользоваться их услугами. СТО применяют невысокие цены за услуги.

, которые были созданы в переходный период к рыночной экономике, имеют примерно такие же характеристики, что и группа бывших государственных предприятий.

предприятиях низкий уровень технологии технического обслуживания и ремонта, низкая культура обслуживания, низкая квалификация кадров, низкая эстетика производства, завышенная продолжительность выполнения работы и узкая специализация по моделям автомобилей. К этой группе можно отнести индивидуальных предпринимателей, выполняющих, как правило, отдельные виды ремонта.

характеристик, в том числе уровень технический, и качество технического обслуживания и ремонта автомобилей, культура обслуживания клиентов, обеспечение запасными частями и т. д. достигаются на фирменных станциях.

включая гарантийное и послегарантийное обслуживание.

Предпродажные услуги

Услуги, связанные с подготовкой автомобилей к продаже и собственно с продажей и привлечением покупателей, включают:

- подготовку автомобиля к продаже, придание ему товарного вида после доставки к месту продажи:

- распаковку товара, снятие антикоррозийных и иных покрытий, монтаж, заправку топливом, наладку и регулирование, доведение показателей до паспортного уровня, исправление повреждений, полученных при транспортировке;

- разработку системы каталогов и прейскурантов, подготовку, а при необходимости и перевод технической документации и инструкций пользования на соответствующий язык;

- демонстрацию автомобиля покупателям, обучение обращению с ним;

- проведение испытаний (пробные поездки в присутствии представителя СТО);

- технические и иные консультации покупателя;

- проявление личного внимания к покупателю;

- организационные меры по реализации автомобиля и многое другое.

Трудоемкость проведения предпродажного обслуживания колеблется в пределах 3 — 4 чел.-ч в зависимости от модели автомобиля.

Послепродажные услуги

Включают все виды услуг, оказываемых покупателю с момента продажи автомобиля:

- быструю и бесплатную доставку;

- обучение (инструктаж) покупателя правилам и приемам грамотной эксплуатации автомобиля, в отдельных случаях такое обучение бывает платным, что оговаривается в контракте;

- подготовку автомобиля к эксплуатации;

- продажу дополнительного или вспомогательного оборудования и устройств;

- систему расчетов (в кредит, на условиях лизинга);

- специальные финансовые, условия (гарантия возврат денег, например);

- страхование автомобиля;

- гарантийное обслуживание;

- обслуживание по договору (послегарантийное обслуживание).

 

предприятиях.

 

Комплекс мероприятий, направленный на поддержание агрегатов, механизмов и узлов автомобиля в работоспособном состоянии в течение наибольшего периода эксплуатации составляет систему технического обслуживания.

Комплекс мероприятий, направленный на восстановление утраченной работоспособности агрегатов, механизмов и узлов автомобиля представляет собой систему восстановления (ремонта).

В нашей стране принята планово-предупредительная система (ППС) технического обслуживания и ремонта автомобилей, суть которой в том, что ТО осуществляется по плану, а ремонт — по потребности. Принципиальные основы планово-предупредительной системы технического обслуживания и ремонта автомобилей установлены действующим «Положением о техническом обслуживании и ремонте подвижного состава автомобильного транспорта». Одним из недостатков ППС является то, что она не учитывает реального технического состояния и индивидуальных особенностей каждого автомобиля. Перечень и объем работ при проведении ТО определяется только пробегом автомобиля.

целиком и полностью зависит от:

1. Предполагаемой целевой аудитории. Чем выше класс предполагаемых клиентов, тем дороже придется брать оборудование.

2. Специализации и видов услуг, которые вы будете оказывать. Чем больше видов услуг вы хотите оказывать, тем больше понадобится оборудования и тем дороже все это будет стоить..

3. Вашего стартового капитала. Теперь вы знаете, какое оборудование понадобится. Остается только уложиться в бюджет. Разные производители, разные модификации оборудования — это разные цены. После того как вы закончите составлять бизнес-план, может оказаться, что денег немного не хватает, и вы решите не тратиться на импортный.

приточно-вытяжную вентиляцию с механическим побуждением с учетом режима работы предприятия и количества вредных выделений, устанавливаемых

 

.

 

Сегодня тема тюнинга автомобилей стремительно набирает популярность во всем мире, в том числе в России и возникает вопрос: будут ли какие-либо претензии в связи с эксплуатацией тюнингованного автомобиля и насколько может осложниться прохождение технического осмотра.

Порядок контроля за внесением изменений в конструкцию транспортных средств установлен приказом МВД России № 1240. Целью контроля является подтверждение соответствия внесенных изменений требованиям стандартов и других нормативных актов, которые регламентируют безопасность дорожного движения.

Основных положений (правила дорожного движения) говорится, что оборудование транспортных средств, участвующих в дорожном движении, в части, относящейся к безопасности движения и охране окружающей среды, должно отвечать требованиям соответствующих стандартов, правил и руководств по технической эксплуатации этих транспортных средств. Кроме того, в Основных положений говорится: «Соответствующие должностные и иные лица в случаях, предусмотренных действующим законодательством, в установленном порядке согласовывают: ... внесение изменений в конструкцию зарегистрированных транспортных средств, влияющих на обеспечение безопасности дорожного движения». В Приложении к Основным положениям по допуску транспортных средств к эксплуатации и обязанностям должностных лиц по обеспечению безопасности дорожного движения, называемом «Перечень неисправностей и условий, при которых запрещается эксплуатация транспортных средств» и основанном на требованиях ГОСТа Р 51709—2001 и других нормативных документов, в том числе международных, определяются требования эксплуатационной безопасности транспортных средств. В этом Перечне п. 7.18 запрещает эксплуатацию транспортного средства, если изменения в его конструкцию были внесены без разрешения ГИБДД или иных органов, определяемых Правительством РФ.

Большинство изменений (особенно при техническом тюнинге) противоречит действующим ГОСТам. Ревущий выхлоп, нестандартное освещение, изменение конструкции тормозов и геометрии кузова и т.д. — все это неправомерное внесение изменений в конструкцию автомобиля.

Основные аспекты:

- приказом МВД России № 1240 - Порядок контроля за внесением изменений в конструкцию транспортных средств;

- п. 3. Основных положений (правила дорожного движения) - оборудование транспортных средств, участвующих в дорожном движении, в части, относящейся к безопасности движения и охране окружающей среды, должно отвечать требованиям соответствующих стандартов, правил и руководств по технической эксплуатации этих транспортных средств.

- Основные положения – «Соответствующие должностные и иные лица в случаях, предусмотренных действующим законодательством, в установленном порядке согласовывают: ... внесение изменений в конструкцию зарегистрированных транспортных средств, влияющих на обеспечение безопасности дорожного движения».

- В Приложении к Основным положениям по допуску транспортных средств к эксплуатации и обязанностям должностных лиц по обеспечению безопасности дорожного движения, называемом «Перечень неисправностей и условий, при которых запрещается эксплуатация транспортных средств» и основанном на требованиях ГОСТа Р 51709—2001 и других нормативных документов, в том числе международных - определяются требования эксплуатационной безопасности транспортных средств.

- п. 7.18 «Перечень неисправностей и условий, при которых запрещается эксплуатация транспортных средств» - запрещает эксплуатацию транспортного средства, если изменения в его конструкцию были внесены без разрешения ГИБДД или иных органов, определяемых Правительством РФ.

- Статья 12.20 КоАП (Кодекс об административных правонарушениях РФ) -нарушение правил пользования внешними световыми приборами, звуковыми сигналами, аварийной сигнализацией или знаком аварийной остановки.

схем автомобилей

18. Расчет годового объема работ АСП.

Годовой объём работ АСП включает в себя техническое обслуживание и ремонт, уборочно-моечные работы и предоставление специфических услуг.

Годовой объем работ по ТО и ТР при проектировании универсального СЦ определяем:

, чел-ч

– годовой объем работ;

– число автомобилей, обслуживаемых проектируемой СТО в год;

– суммарный среднегодовой пробег автомобилей;

удельная трудоемкость работ по ТО и ТР (чел-ч/1000 км)

 

Удельная трудоемкость ТО и ТР автомобилей (без учета уборочно-моечных работ ) в соответствии с ОНТП 01-91 принимается: Городские АСП - автомобили легковые –

,

,

.

 

При проектировании универсального АСП, предназначенного для обслуживания автомобилей нескольких марок, годовой объем работ определяется:

/ 1000)

Где соответственно по каждой модели:

– число автомобилей, обслуживаемых АСП;

– среднегодовой пробег автомобилей, км;

/ 1000 км.

 

ум

.

где N – количество автомобилей, посещающих СЦ для кузовных, малярных, электротехнических, доп. услуги и коммерческую мойку;

1000 км)

производственных участках.

   В самом начале рассчитываем предварительное число постов по формуле:

 

– годовой объем работ, чел.-ч;

= 1,15);

доля постовых работ в общем объеме (0,75…0,85)

– число рабочих дней в году; (принимаем 345 дней)

– продолжительность смены, ч; (принимаем 12 часов)

– число смен в сутки; (принимаем 1 смену)

);

   

∙ 1,15 ∙ 0,75 / (345 ∙ 8 ∙ 1,5 ∙ 1 ∙ 0,9) =13,22

 

Годовой объём работ определяем по формуле:

,

где δ – доля трудозатрат выполняемых по ТО и ТР, в зависимости от количества постов на проектируемом СЦ, %.

Таблица 2.2 – Примерное распределение трудоёмкости в СЦ по видам и месту их выполнения, % (по ОНТП-01-91)

Распределение

объема работ по месту их

Более

На раб.

-вод.

 

Годовой объём работ кузовного участка определяется по формуле (2.4) и он составит: (пример)

=(57106*25)/100=14276,5 чел-ч.

Годовой объем кузовных работ с учетом постовых и участковых работ:

=(14276,5*75)/100=10707,38 чел-ч.

=(14276,5*25)/100=3569,12 чел-ч.

20.Расчет числа постов зоны ТО и Р.

 

Для данного вида работ ТО и ТР число рабочих постов определяется:

, (3.14)

– годовой объем работ по ТО и ТР, выполняемый проектируемым СЦ, чел.-ч;

коэффициент неравномерности загрузки постов принимается (1,15);

– число рабочих дней в году;

– продолжительность смены, ч;

– число смен в сутки;

– численность одновременно работающих на посту (для постов уборочно-моечных работ, ТО и ТР – 2 чел., для кузовных и окрасочных работ – 1,5 чел, для приемки и выдачи автомобилей – 1 чел.);

– коэффициент использования рабочего времени поста (0,90 – при одной смене работы, 0,85 – при двухсменной работе);

При расчете постов в СЦ необходимо учитывать только постовые работы без учета участковых работ.

Количество рабочих постов для выполнения косметической (коммерческой) мойки автомобилей, принадлежащих гражданам, определяется исходя из суточной производственной программы, продолжительности выполнения работ и производительности моечного оборудования:

(3.15)

установки, ед.;

);

коэффициент неравномерности поступления автомобилей на посты коммерческой мойки (для СЦ до 10 рабочих постов – 1,3…1,5; от 11 до 30 – 1,2…1,3);

– суточная продолжительность работы участка, ч.;

– коэффициент использования рабочего времени поста (0,85 – 0,95);

определяется в зависимости от общего годового числа заездов автомобилей на СЦ и времени приемки автомобилей:

(3.16)

– общее число автомобилей, обслуживаемых проектируемым СЦ в год по всем предоставляемым услугам;

1,1 – 1,5 – коэффициент неравномерности поступления автомобилей;

суточная продолжительность работы участка приемки, ч.;

= 2 – 3 – пропускная способность поста приемки, авт./ч;

Для расчета числа постов выдачи автомобилей условно можно принять, что ежедневное число выдаваемых автомобилей равно числу заездов автомобилей на СЦ.

 

21.Понятие «контактная зона взаимодействия с клиентом», ее характеристики. Определение площадей помещений для обслуживания клиентов.

– это общая сфера, окружающая заказчиков в период нахождения их на предприятии сервиса. Контактная зона – собирательное понятие, в состав которого входит комплекс факторов физического (место предоставления услуги, где работник взаимодействует с клиентами), психологического (коммуникативный процесс участников) и профессионального (опыт и знания представителя сферы услуг) характеров. Примерами контактной зоны могут служить торговый зал, съемочный зал фотографий, офис и др. Состояние контактной зоны решительным образом влияет на то, обратится ли вторично клиент в данную фирму. Она делает привлекательной для посетителей службу сервиса, ведь сам контакт с посетителем – ядро сервисной деятельности.

• Пространство контакта – это помещение, где осуществляется непосредственное обслуживание посетителей (например, салонная часть помещения подразделений службы, съемочные залы фотографий, рабочие залы парикмахерских и пр.); общая атмосфера помещений; прилегающая к предприятию сервиса территория; рекламно-художественное оформление (вывеска и пр.); интерьер помещения. Здесь необходимы знания психологии восприятия, психологии рекламы и др.

, этики, психологии продаж, презентации и др.

документация, копии свидетельства о регистрации и лицензии и др.).

   

на 1 рабочий пост. Магазин для продажи мелочи рассчитывается исходя из 10% от площади склада СЦ.

 

22.Методика расчета численности основных и вспомогательных рабочих.

 

Штатное число рабочих определяется по формуле:

,

годовой фонд времени штатного рабочего. Определяется аналогично годовому фонду времени технологически необходимого рабочего с учетом отпуска и невыходов по уважительной причине и составляет 1820 –для вредных условий работы и 2070 –для нормальных.

Расчёт штатного числа по видам работ и месту выполнения:

- кузовные работы:

/2070=6,89

принимаем 7 рабочих;

- малярные работы:

/1820=6,28

принимаем 6 рабочих;

- электротехнические и диагностические работы с доп. услугой:

/2070=2,97

принимаем 3 рабочих;

Всего 16 человек.

Количество вспомогательных рабочих принимается 15… 20% от штатного числа рабочих:

.= 0,15 ∙ 16=2,4

принимаем 2 человека.

 

23.Методика расчета численности служащих и административно-управленческого персонала.

Численность ИТР, служащих, младшего обслуживающего персонала (МОП) и пожарно-сторожевой охраны (ПСО) рассчитывают в зависимости от числа рабочих постов на СТО согласно данным табл. 13.

Общее число рабочих постов на СТО рассчитывают по формуле:

),

– суммарная трудоемкость постовых работ производственных участков, чел.-ч;

= 1,25;

рабочих дней в году;

 – продолжительность работы смены, ч;

 = 0,95;

 – среднее число рабочих, одновременно работающих на посту.

Численность ИТР, служащих, МОП и ПСО

4

 

24.Бизнес-план деятельности предприятий автосервиса.

 

– это официальный документ, отражающий основные направления развития предприятия на ближайшую перспективу. Основными разделами бизнес-плана являются:

   

Содержание и структура Б.-п. могут варьироваться в зависимости от цели составления этого документа, области применения (производственные, сервисные, торговые и др. компании). Но в целом обычно в нем содержатся следующие компоненты:

1) резюме (кратко суммирующее основные моменты Б.-п.);

2) сведения о компании (раскрываются содержание бизнеса и направления работы);

3) среда для бизнеса (определяются объем рынка сбыта для производимого продукта, услуг и т. п., доля рынка, которую предполагается занять);

4) план по маркетингу и продажам (показывает планируемые объемы продаж и то, как это будет достигнуто);

5) оперативный план (план приобретения оборудования, строительства, закупок и т. п.);

6) план по трудовым ресурсам (подготовка, наем рабочей силы);

7) финансовый план (обобщающий все перечисленное). Обоснованность и полнота раздела имеют особое значение в случаях, когда компания рассчитывает с помощью Б.-п. привлечь сторонних инвесторов для реализации намеченных коммерческих мероприятий (проекта).

 

Основными рисками в деятельности фирмы в сфере сервиса являются:

 

Риск истратить всю наличность до получения заказа на услуги.

Риск снижения цен из-за действий конкурентов.

Возможные тенденции в развитии отрасли.

Риск превышения запланированных уровней затрат разработки и производства услуги.

Невыход на намеченный объем продаж.

Срыв графика разработки услуги.

Трудности в получении банковского кредита.

 

Старт бизнеса: четыре этапа

И первый — это выбор места. На начальном этапе следует оценить прилегающую местность на предмет размещения наружной рекламы. Оптимальный вариант расположения автосервиса — рядом с автомагистралями, АЗС, гаражными комплексами.

Второй этап, это сбор документации

Третий этап, подбор персонала

25.Методика компоновки производственных и складских помещений.

Планировка (компоновка) производственно – складских помещений предприятия производится с учетом:

   требований, обусловливающих рациональное взаиморасположение производственных зон, участков и складов;

– и пожароопасных производств;

– основных положений по унификации объемно – планировочных решений зданий (конфигурация здания в плане, сетка колонн, направление пролетов и пр.).

Разработка планировки производственного корпуса автотранспортного предприятия выполняется в следующей последовательности:

– уточняется состав производственных зон, участков и складов, размещаемых в данном здании;

– определяется общая площадь здания;

– выбираются сетка колонн, строительная схема и габаритные размеры здания с учетом требований по унификации объемно – планировочных решений;

– при принятой строительной схеме прорабатываются варианты компоновочных решений производственного корпуса.

Взаимное расположение производственных помещений зависит от назначения, производственных связей, технологической характеристики выполняемых в них работ (однородны или неоднородны), строительных, санитарно – гигиенических и противопожарных требований.

В общем планировочном решении основными являются помещения для постов ТО и ТР. Расположение зон должно обеспечивать как последовательное прохождение автомобилями различных видов ТО, диагностирования и ТР так и независимое. Указанные связи осуществляются через помещения хранения или посты ожидания.

При размещении предприятия в двух зданиях, из которых одно предназначается для хранения подвижного состава, а другое – для производства ТО и ТР, помещения для ЕО рекомендуется располагать в здании подвижного состава.

Одиночные посты и поточные линии диагностирования следует располагать так, чтобы после них автомобили могли проезжать в любую производственную зону непосредственно или через стоянку.

Зона постов ТР по характеру производственного процесса должна быть непосредственно связана со всеми вспомогательными производственными участками, которые обычно располагаются смежно с зоной ТР по периметру здания.

Характер отдельных видов работ, выполняемых на производственных участках, которые технологически связаны с постовыми работами данного вида ТО и ТР, позволяет выделить соответствующие посты и участки в определенные группы.

Помещения, в которых выполняются работы по топливной аппаратуре и другие, требующие естественного освещения, следует располагать по наружному периметру здания.

 

 

26.Классификация и виды технологических процессов.

. Каждый ТП разрабатывают при подготовке производства изделий, конструкции которых отработаны на технологичность. Технологические процессы разрабатывают для изготовления нового изделия или совершенствования выпускаемого.

- это ТП изготовления или ремонта изделия одного наименования, типоразмера и исполнения независимо от типа производства. Единичные ТП разрабатывают для изготовления оригинальных изделий (деталей, сборочных единиц), не имеющих общих конструктивных и технологических признаков с изделиями, ранее изготовленными на предприятии.

- это ТП изготовления группы изделий с общими конструктивными и технологическими признаками, характеризующийся общностью содержания и последовательности выполнения операций и переходов. Типовой ТП используют как информационную основу при создании рабочих ТП и как рабочий ТП при наличии всей необходимой информации для производства изделий. На базе этих ТП разрабатывают стандарты предприятий (СТП) для типовых технологических процессов.

- это ТП изготовления группы изделий с разными конструктивными, но общими технологическими признаками; это процесс обработки заготовок различной конфигурации, состоящий из комплекса групповых технологических операций, выполняемых на специализированных рабочих местах в последовательности технологического маршрута изготовления определенной группы изделий. Групповые ТП разрабатывают для всех типов производств только на уровне предприятия.

ТП, относящимися к группе изделий с общими конструктивными и (или) технологическими признаками. Эти ТП широко применяют в мелкосерийном, серийном и реже в крупносерийном производствах.

ЕСТД каждый из рассмотренных ТП может быть перспективным или рабочим.

называют технологический процесс, соответствующий современным достижениям науки и техники, методы и средства которого полностью или частично предстоит освоить на предприятии.

.

- это ТП, выполняемый по предварительному проекту технологической документации.

- это установленный стандартом ТП, который выполняют по рабочей технологической и (или) конструкторской документации, оформленной стандартом (ОСТ, СТП) и относящейся к конкретному оборудованию, режимам обработки и технологической оснастке.

необходимого оборудования или в связи с аварией до замены на более современный и экономичный.

, в состав которых кроме основных механических операций включают операции перемещения, термической обработки, контроля и очистки обрабатываемых заготовок и пр.

Разрабатываемый ТП должен обеспечивать повышение производительности труда и качества изделия, снижение трудовых и материальных затрат, сокращение вредных воздействий на окружающую среду. ТП должен соответствовать требованиям техники безопасности и промышленной санитарии, установленным системой стандартов безопасности труда (ССБТ), инструкциями и другими нормативными документами. Основой для разработки ТП обычно служат имеющиеся типовой или групповой ТП, а при их отсутствии - действующие единичные ТП изготовления аналогичных изделий.

метод комплексных бригад.

   Метод комплексных бригад предусматривает формирование по признакам специализации и технического воздействия на автомобиль.

Метод состоит в том, что создаются бригады, на каждую из которых закрепляются подразделения по признаку их предметной специализации, т. е. закрепление за бригадой определенной группы автомобилей (например, автомобилей одной колонны, автомобилей одной модели, прицепов и полуприцепов), по которым бригада проводит ТО-1, ТО-2 и ТР

Недостатки метода комплексных бригад

   При такой организации недостаточная ответственность за качество ТО, а следовательно, и увеличение объема работ по ТР остаются, как и при специализированных бригадах, но ограничиваются размерами комплексной бригады.

   Кроме того, данный метод затрудняет организацию поточного ТО автомобилей.

   Материально-технические средства (оборудование, оборотные агрегаты, запасные части, материалы и т. п.) распределяются по бригадам и, следовательно, используются неэффективно. Однако существенным преимуществом этого метода является бригадная ответственность за качество проводимых работ.

   Каждая бригада, как правило, имеет закрепленные за ней рабочие места, посты для ТО и ремонта, свое в основном универсальное технологическое оборудование и инструменты, запас оборотных агрегатов и запасных частей, т. е. происходит сокращение программы и распыление материальных средств АТП, что усложняет организацию производства технического обслуживания и ремонта автомобилей.

Сложности управления при этом методе объясняются трудностями маневрирования производственными мощностями и материальными ресурсами и регулирования загрузки отдельных исполнителей по различным комплексным бригадам. Возникают ситуации, когда рабочие одной комплексной бригады перегружены, а другой — недогружены, но бригады не заинтересованы во взаимопомощи

28.Формирование потребительских свойств транспортных средств.

 

комплексные групповые свойства (функциональные, эргономические, эстетические свойства, надежность, безопасность, экономичность и т. д.) и единичные свойства.

При проектировании конструкции автомобиля учитываются условия эксплуатации и их влияние на потребительские свойства автомобилей.

— это совокупность дорожных, транспортных и природно-климатических условий, в которых используется автомобиль.

характеризуются профилем и планом дороги, рельефом местности, видом и ровностью дорожного покрытия.

характеризуются интенсивностью движения, помехами движению, стабильностью дорожного состояния, режимом движения.

условия характеризуются температурой, влажностью, атмосферным давлением, характером и типами осадков, частотой смены этих условий и другими показателями. Климатические условия влияют на работу двигателя, трансмиссии, шин, обусловливают изменение потребительских свойств автомобилей при эксплуатации.

Назначение автомобиля определяется конструктивными особенностями и функциональными свойствами.

Конструктивные особенности характеризуют следующие показатели:

• тип кузова;

• тип трансмиссии;

• тип двигателя;

• число и расположение цилиндров;

• показатели массы (масса неснаряженного автомобиля, масса транспортного средства в снаряженном состоянии, полная конструктивная масса автомобиля);

• габаритные размеры автомобиля (длина, ширина, высота без нагрузки);

• полезная ширина салона, полезная длина салона, база автомобиля, размер шин и др.

определяют приспособленность автомобиля к эксплуатации в качестве наземного транспортного средства. Они подразделяются на следующие свойства:

• скоростные свойства;

• тяговые свойства;

• управляемость;

• устойчивость;

• маневренность;

• проходимость;

;

• грузовместимость;

• грузоподъемность.

 

29.Порядок разработки мероприятий по осуществлению строительства, реконструкции и технического перевооружения.

 

Для получения разрешения на строительство необходимо осуществить комплекс организационно-правовых мероприятий, которые можно разбить на несколько этапов:

Получение градостроительного плана земельного участка.

Назначение градостроительного плана земельного участка определяется тем, что он является обязательным основанием для подготовки проектной документации (п. 11 ст. 48 ГСК РФ).

В соответствии с п. 17 ст. 46 ГСК РФ с заявлением о получении градостроительного плана земельного участка необходимо обратиться в орган местного самоуправления.

Орган местного самоуправления в течение тридцати дней со дня поступления указанного обращения осуществляет подготовку градостроительного плана земельного участка и утверждает его.

Градостроительный план земельного участка предоставляется заявителю без взимания платы.

Согласно п. 3 ст. 44 ГСК РФ в составе градостроительного плана земельного участка указываются:

границы земельного участка;

границы зон действия публичных сервитутов;

минимальные отступы от границ земельного участка в целях определения мест допустимого размещения зданий, строений, сооружений, за пределами которых запрещено строительство зданий, строений, сооружений;

информация о градостроительном регламенте;

информация о расположенных в границах земельного участка объектах капитального строительства, объектах культурного наследия;

информация о технических условиях подключения объектов капитального строительства к сетям инженерно-технического обеспечения;

границы зоны планируемого размещения объектов капитального строительства для государственных или муниципальных нужд.

Выполнение инженерных изысканий.

В соответствии с п. 1 ст. 47 ГСК РФ выполнение инженерных изысканий необходимо для подготовки проектной документации по строительству. Подготовка и реализация проектной документации без выполнения соответствующих инженерных изысканий не допускается.

Лицами, выполняющими инженерные изыскания, являются застройщик либо привлекаемое на основании договора застройщиком или уполномоченным им лицом (заказчиком) физическое или юридическое лицо.

В соответствии с п. 4 ст. 47 ГСК РФ инженерные изыскания для подготовки проектной документации выполняются в целях получения:

материалов о природных условиях территории, на которой будут осуществляться строительство, реконструкция объектов капитального строительства, и факторах техногенного воздействия на окружающую среду, о прогнозе их изменения, необходимых для разработки решений относительно такой территории;

материалов, необходимых для обоснования компоновки зданий, строений, сооружений, принятия конструктивных и объемно-планировочных решений в отношении этих зданий, строений, сооружений, проектирования инженерной защиты таких объектов, разработки мероприятий по охране окружающей среды, проекта организации строительства, реконструкции объектов капитального строительства;

материалов, необходимых для проведения расчетов оснований, фундаментов и конструкций зданий, строений, сооружений, их инженерной защиты, разработки решений о проведении профилактических и других необходимых мероприятий, выполнения земляных работ, а также для подготовки решений по вопросам, возникшим при подготовке проектной документации, ее согласовании или утверждении.

Подготовка проектной документации.

Согласно п. 2 ст. 48 ГСК РФ проектная документация представляет собой документацию, содержащую материалы в текстовой форме и в виде карт (схем) и определяющую архитектурные, функционально-технологические, конструктивные и инженерно-технические решения для обеспечения строительства объектов капитального строительства.

Лицами, осуществляющими подготовку проектной документации, могут являться застройщик либо привлекаемое на основании договора застройщиком или заказчиком физическое или юридическое лицо.

Договором о подготовке проектной документации может быть предусмотрено задание на выполнение инженерных изысканий, обеспечение технических условий.

В случае, если подготовка проектной документации будет осуществляться физическим или юридическим лицом на основании договора с застройщиком или заказчиком, последние обязаны предоставить такому лицу:

градостроительный план земельного участка;

результаты инженерных изысканий (в случае, если они отсутствуют, договором должно быть предусмотрено задание на выполнение инженерных изысканий);

технические условия (в случае, если функционирование проектируемого объекта капитального строительства невозможно обеспечить без подключения такого объекта к сетям инженерно-технического обеспечения).

Указанные технические условия подготавливает орган местного самоуправления при подготовке градостроительного плана земельного участка, предназначенного для строительства объектов капитального строительства (п. 4 Правил определения и предоставления технических условий подключения объекта капитального строительства к сетям инженерно-технического обеспечения, утвержденных Постановлением правительства РФ от 13.02.2006 № 83).

Согласно п. 12 ст. 48 ГСК РФ в состав проектной документации объектов капитального строительства включаются следующие разделы:

пояснительная записка с исходными данными для архитектурно-строительного проектирования, строительства объектов капитального строительства, в том числе с результатами инженерных изысканий, техническими условиями;

схема планировочной организации земельного участка, выполненная в соответствии с градостроительным планом земельного участка;

архитектурные решения;

конструктивные и объемно-планировочные решения;

сведения об инженерном оборудовании, о сетях инженерно-технического обеспечения, перечень инженерно-технических мероприятий, содержание технологических решений;

проект организации строительства объекта капитального строительства;

перечень мероприятий по охране окружающей среды;

перечень мероприятий по обеспечению пожарной безопасности;

иная документация в случаях, предусмотренных федеральными законами.

Подготовленная проектная документация утверждается застройщиком или уполномоченным им лицом (заказчиком). При этом в случаях, когда необходимо проведение государственной экспертизы проектной документации и результатов инженерных изысканий, утверждение проектной документации возможно только при наличии положительного заключения указанных экспертиз.

Государственная экспертиза не проводится в отношении проектной документации следующих объектов капитального строительства:

отдельно стоящие жилые дома с количеством этажей не более чем три, предназначенные для проживания одной семьи (объекты индивидуального жилищного строительства);

жилые дома с количеством этажей не более чем три, состоящие из нескольких блоков, количество которых не превышает десять и каждый из которых предназначен для проживания одной семьи, имеет общую стену (общие стены) без проемов с соседним блоком или соседними блоками, расположен на отдельном земельном участке и имеет выход на территорию общего пользования (жилые дома блокированной застройки);

многоквартирные дома с количеством этажей не более чем три, состоящие из одной или нескольких блок-секций, количество которых не превышает четыре, в каждой из которых находятся несколько квартир и помещения общего пользования и каждая из которых имеет отдельный подъезд с выходом на территорию общего пользования;

отдельно стоящие объекты капитального строительства с количеством этажей не более чем два, общая площадь которых составляет не более чем 1500 квадратных метров и которые не предназначены для проживания граждан и осуществления производственной деятельности, за исключением объектов, которые в соответствии со статьей 48.1 настоящего Кодекса являются особо опасными, технически сложными или уникальными объектами;

санитарно-защитные зоны или требуется установление таких зон, за исключением объектов, которые в соответствии со статьей 48.1 настоящего Кодекса являются особо опасными, технически сложными или уникальными объектами.

Учитывая, что в соответствии с п. 7 ст. 49 ГСК РФ срок проведения государственной экспертизы может достигать трех месяцев, застройщику целесообразно проектировать объект капитального строительства, не превышающий указанные выше параметры.

Получение разрешения на строительство.

В соответствии со ст. 51 ГСК РФ разрешение на строительство на земельном участке выдается органом местного самоуправления по месту нахождения такого земельного участка.

Для получения разрешения на строительство необходимо направить в орган местного самоуправления соответствующее заявление, к которому необходимо приложить следующие документы:

правоустанавливающие документы на земельный участок;

градостроительный план земельного участка;

материалы, содержащиеся в проектной документации:

пояснительная записка;

схема планировочной организации земельного участка, выполненная в соответствии с градостроительным планом земельного участка, с обозначением места размещения объекта капитального строительства, подъездов и проходов к нему, границ зон действия публичных сервитутов, объектов археологического наследия;

схемы, отображающие архитектурные решения;

сведения об инженерном оборудовании, сводный план сетей инженерно-технического обеспечения с обозначением мест подключения проектируемого объекта капитального строительства к сетям инженерно-технического обеспечения;

проект организации строительства объекта капитального строительства;

Разрешение на строительство выдается в течение 10 дней со дня получения указанного заявления о выдаче разрешения на строительство.

Выдача разрешения на строительство осуществляется органом местного самоуправления без взимания платы.

Осуществление строительства.

В соответствии со ст. 52 ГСК РФ осуществлять строительство вправе застройщик либо уполномоченное им физическое или юридическое лицо (заказчик) либо привлекаемое застройщиком или заказчиком на основании договора физическое или юридическое лицо.

В процессе строительства таких объектов капитального строительства, проектная документация которых подлежит государственной экспертизе либо является типовой проектной документацией или ее модификацией осуществляется государственный строительный надзор.

Негативным последствием осуществления государственного строительного надзора может явиться то, что в случае выявления каких-либо нарушений, выносится предписание, где указывается срок устранения таких нарушений. При этом на указанный срок строительство приостанавливается.

целесообразно разработать проектную документацию, не подпадающую под указанные выше критерии.

Получение разрешения на ввод объекта в эксплуатацию.

Разрешение на ввод объекта в эксплуатацию представляет собой документ, который удостоверяет выполнение строительства объекта капитального строительства в полном объеме в соответствии с разрешением на строительство, соответствие построенного объекта капитального строительства градостроительному плану земельного участка и проектной документации.

Для ввода построенного объекта в эксплуатацию застройщику необходимо обратиться в орган власти, выдавший разрешение на строительство, с заявлением о выдаче разрешения на ввод объекта в эксплуатацию с приложением следующих документов:

правоустанавливающие документы на земельный участок;

градостроительный план земельного участка;

разрешение на строительство;

акт приемки объекта капитального строительства (в случае осуществления строительства на основании договора);

документ, подтверждающий соответствие построенного объекта капитального строительства требованиям технических регламентов и подписанный лицом, осуществляющим строительство;

документ, подтверждающий соответствие параметров построенного объекта капитального строительства проектной документации и подписанный лицом, осуществляющим строительство (лицом, осуществляющим строительство, и застройщиком или заказчиком в случае осуществления строительства на основании договора);

документы, подтверждающие соответствие построенного объекта капитального строительства техническим условиям и подписанные представителями организаций, осуществляющих эксплуатацию сетей инженерно-технического обеспечения (при их наличии);

схема, отображающая расположение построенного объекта капитального строительства, расположение сетей инженерно-технического обеспечения в границах земельного участка и планировочную организацию земельного участка и подписанная лицом, осуществляющим строительство (лицом, осуществляющим строительство, и застройщиком или заказчиком в случае осуществления строительства на основании договора);

заключение органа государственного строительного надзора (в случае, если предусмотрено осуществление государственного строительного надзора) о соответствии построенного, реконструированного, отремонтированного объекта капитального строительства требованиям технических регламентов и проектной документации.

В течение 10 дней с момента поступления указанного заявления орган, выдавший разрешение на строительство, выдает заявителю разрешение на ввод объекта в эксплуатацию.

01.01.2012 указанный учет осуществляют органы и организации по технической инвентаризации (БТИ).

Государственная регистрация права собственности на построенный объект недвижимости.

Для осуществления государственной регистрации права собственности на созданный объект недвижимого имущества, застройщику необходимо подать в соответствующий отдел Управления Федеральной регистрационной службы следующие документы:

заявление;

документ об уплате государственной пошлины (7500руб.);

учредительные документы юридического лица или их нотариально удостоверенные копии;

документ, подтверждающий полномочия действовать от имени юридического лица, или нотариально удостоверенную копию этого документа (для представителя);

документ, удостоверяющий личность;

документ, подтверждающий факт создания объекта недвижимости (разрешение на ввод в эксплуатацию);

документ, содержащий описание объекта недвижимости (технический паспорт или кадастровый паспорт);

Государственная регистрация права собственности проводится не позднее чем в месячный срок со дня подачи заявления и документов, необходимых для государственной регистрации.

 

.

 

- комплекс графических и текстовых документов, определяющих технологический процесс получения продукции, изготовления (ремонта) изделия и т. п., которые содержат данные для организации производственного процесса.

, оснастки и материалов — составляются на работы всех видов.

— основной технологический документ, разрабатываемый на всех стадиях составления рабочей документации, содержит описание технологического процесса изготовления (ремонта) изделия по всем операциям в определённой последовательности с указанием оборудования, оснастки, материалов, трудовых затрат и т. п.

Маршрутная технологическая карта имеет четкую структуру.

В колонке № указывается номер операции. Начинается с 00.

В колонке содержание и наименование работ указывается тип работы и её содержание.

В колонке место выполнения указывается название поста или участка, где выполняется работа.

В колонке исполнитель указывается специалист, который выполняет работу.

В колонке трудоёмкость в чел.-мин. указываются трудовые затраты.

В колонке приборы, инструменты, приспособления указываются приборы, инструменты, приспособления, которые использовались во время проведения работ.

В колонке технические требования и указания указываются все необходимые требования и указания к проведению работ.

 

 

Типы кузовов АТС.

 

– длинный)

закрытый пассажирский кузов с двумя (реже - четырьмя) дверями и одним или двумя рядами сидений. Двери у купе по размеру больше, чем у седана, второй ряд сидений уменьшен, крыша в задней части имеет покатую форму, чем достигается спортивный вид автомобиля. На некоторых моделях купе задние сидения не предназначены для частого использования, поэтому очень малы. В обиходе такие автомобили называют 2+2.

.

седана и менее громоздкий, чем универсал).

, являются длина, соизмеримая с седаном, и больший наклон стекла задней двери. Вместе с тем, позиционирование автомобиля в качестве универсала в большей степени определяется автопроизводителем.

).

.

строятся на автомобилях гольф-класса (С), среднего класса (D) и фургонов.

). Микроавтобус предназначается для перевозки до 16 пассажиров на нескольких рядах сидений. Доступ большинства пассажиров осуществляется через раздвижную дверь с одной стороны транспортного средства.

и универсал без задних боковых стекол, предназначенные для перевозки малогабаритных грузов.

, дословно купе общего назначения).

, но так его никто не называет. По своей сути внедорожник это универсал повышенной проходимости. Внедорожники, а также некоторые пикапы и фургоны имеют разгруженный рамный кузов.

базируются, как правило, на автомобилях гольф-класса.

 

32.Общие сведения о ДВС. Основные характеристики ДВС.

 

К основным характеристикам двигателя относятся мощность, крутящий момент и топливная экономичность.

). Индикаторная мощность не может быть полностью использована для движения автомобиля, так как часть этой мощности затрачивается на преодоление сил трения в самом двигателе (трение в подшипниках, между деталями цилиндропоршневой группы и газораспределительного механизма, взбалтывание масла и т.п.), а также привод вспомогательных механизмов (генератора, насоса охлаждающей жидкости и др.).

).

Эффективная мощность меньше индикаторной мощности на величину механических потерь. Механические потери удобно представлять в виде механического КПД двигателя(η) .

).

).

Средние индикаторные давления при номинальной нагрузке у четырехтактных бензиновых двигателей 0.8 - 1.2 МПа, у четырехтактных дизелей 0.7 - 1.1 МПа, у двухтактных дизелей 0.6 - 0.9 МПа.

).

двигателя (число тактов, совершаемых за рабочий цикл). Для четырёхтактного двигателя Т = 4, а число рабочих циклов - n/2.

=F x r;

давления рабочих газов зависит от (ряда условий мощности двигателя).

(г/кВт ч).

 

.

предназначен для преобразования возвратно-поступательного движения поршня во вращательное движение (например, во вращательное движение коленчатого вала в двигателях внутреннего сгорания), и наоборот.

Кривошипно-шатунный механизм состоит из поршней с шатунами, соединенных с коленчатым валом. Поршни перемещаются в гильзах (втулках) цилиндров.

воспринимает давление расширяющихся при высокой температуре газов и передает его на шатун. Поршень изготавливается из алюминиевых сплавов. Возвратно-поступательное движение поршня осуществляется в гильзе цилиндра.

Поршень состоит из единых головки и юбки. Головка поршня может иметь различную форму (плоскую, выпуклую, вогнутую и др.), в ней также может быть выполнена камера сгорания (дизельные двигатели). В головке нарезаны канавки для размещения поршневых колец. На современных двигателях используется два типа колец: маслосъемные и компрессионные. Компрессионные кольца препятствуют прорыву газов в картер двигателя. Маслосъемные кольца удаляют излишки масла на стенках цилиндра. В юбке выполнены две бобышки для размещения поршневого пальца, который соединяет поршень с шатуном.

передает усилие от поршня к коленчатому валу, для этого он имеет шарнирное соединение и с поршнем и с коленчатым валом. Шатуны изготавливаются, как правило, из стали путем штамповки или ковки.

Конструктивно шатун состоит из верхней головки, стержня и нижней головки. В верхней головке размещается поршневой палец. Предусматривается вращение поршневого пальца в головке шатуна и бобышках поршня. Такой палец имеет название «плавающий». Стержень шатуна имеет двутавровое сечение. Нижняя головка выполнена разборной, что позволяет обеспечить соединение с шейкой коленчатого вала. Современной технологией является контролируемое раскалывание цельной нижней головки шатуна. Благодаря неповторимой поверхности излома обеспечивается высокая точность соединения частей нижней головки.

воспринимает усилия от шатуна и преобразует их в крутящий момент. Коленчатые валы изготавливаются из высокопрочного чугуна и стали. Коленчатый вал состоит из коренных и шатунных шеек, соединенных щеками. Щеки выполняют функцию уравновешивания всего механизма. Коренные и шатунные шейки вращаются в подшипниках скольжения, выполненных в виде разъемных тонкостенных вкладышей. Внутри шеек и щек коленчатого вала просверлены отверстия для прохода масла, которое к каждой их шеек подается под давлением.

На конце коленчатого вала устанавливается маховик.

 

— механизм управления фазами газораспределения двигателя внутреннего сгорания.

открывающих и закрывающих впускные и выхлопные отверстия в камерах сгорания, и передаточных звеньев — толкателей, штанг, коромысел и некоторых вспомогательных деталей (регулировочных элементов, клапанных пружин, системы поворота клапанов и проч.)

непосредственно осуществляют подачу в цилиндры воздуха (топливно-воздушной смеси) и выпуск отработавших газов. Клапан состоит из тарелки и стержня. На современных двигателях клапаны располагаются в головке блока цилиндров, а место соприкосновения клапана с ней называется седлом. Различают впускные и выпускные клапаны.

Клапан удерживается в закрытом состоянии с помощью пружины, а открывается при нажатии на стержень. Пружина закреплена на стержне с помощью тарелки пружины и сухарей. Клапанные пружины имеют определенную жесткость, обеспечивающую закрытие клапана при работе. Для предупреждения резонансных колебаний на клапанах может устанавливаться две пружины меньшей жесткости, имеющие противоположную навивку.

схема (три впускных, два выпускных). Использование большего числа клапанов ограничивается размером камеры сгорания и сложностью привода.

Открытие клапана осуществляется с помощью привода, обеспечивающего передачу усилия от распределительного вала на клапан. В настоящее время применяются две основные схемы привода клапанов: гидравлические толкатели и роликовые рычаги.

(в некоторых конструкциях на шаровую опору). Для снижения потерь на трение место сопряжения рычага и кулачка распределительного вала выполнено в виде ролика.

).

характеристик двигателя дают различные системы изменения фаз газораспределения.

На современных двигателях распределительный вал расположен в головке блока цилиндров. Он вращается в подшипниках скольжения, выполненных в виде опор. Используются как разъемные опоры, так и неразъемные (вал вставляется с торца). В некоторых двигателях в опорах используются тонкостенные вкладыши. От перемещения в продольном направлении распределительный вал удерживается упорным подшипником, который располагается со стороны привода вала. К опорам распределительного вала по индивидуальным каналам и под давлением подается масло из системы смазки.

34.Система питания ДВС. Назначение, устройство, принцип действия.

 

. В этой системе топливо под давлением подается непосредственно в впускной коллектор. Количество форсунок равно количеству цилиндров.

. Дополнительные фильтры грубой и тонкой очистки. Установленные фильтрующие элементы в цепь подачи топлива.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

35.Газораспределительный механизм. Назначение, устройство, принцип действия.

 

— механизм управления фазами газораспределения двигателя внутреннего сгорания.

Состоит из распределительного вала — или нескольких валов — и механизмов привода к ним, клапанов, открывающих и закрывающих впускные и выхлопные отверстия в камерах сгорания, и передаточных звеньев — толкателей, штанг, коромысел и некоторых вспомогательных деталей (регулировочных элементов, клапанных пружин, системы поворота клапанов и проч.)

непосредственно осуществляют подачу в цилиндры воздуха (топливно-воздушной смеси) и выпуск отработавших газов. Клапан состоит из тарелки и стержня. На современных двигателях клапаны располагаются в головке блока цилиндров, а место соприкосновения клапана с ней называется седлом. Различают впускные и выпускные клапаны.

Клапан удерживается в закрытом состоянии с помощью пружины, а открывается при нажатии на стержень. Пружина закреплена на стержне с помощью тарелки пружины и сухарей. Клапанные пружины имеют определенную жесткость, обеспечивающую закрытие клапана при работе. Для предупреждения резонансных колебаний на клапанах может устанавливаться две пружины меньшей жесткости, имеющие противоположную навивку.

схема (три впускных, два выпускных). Использование большего числа клапанов ограничивается размером камеры сгорания и сложностью привода.

Открытие клапана осуществляется с помощью привода, обеспечивающего передачу усилия от распределительного вала на клапан. В настоящее время применяются две основные схемы привода клапанов: гидравлические толкатели и роликовые рычаги.

(в некоторых конструкциях на шаровую опору). Для снижения потерь на трение место сопряжения рычага и кулачка распределительного вала выполнено в виде ролика.

).

соответствии с принятым для данного двигателя порядком работы цилиндров и фазами газораспределения. Он представляет собой вал с расположенными кулачками. Форма кулачков определяет фазы газораспределения, а именно моменты открытия-закрытия клапанов и продолжительность их работы. Существенное повышение эффективности ГРМ, а следовательно и улучшение характеристик двигателя дают различные системы изменения фаз газораспределения.

На современных двигателях распределительный вал расположен в головке блока цилиндров. Он вращается в подшипниках скольжения, выполненных в виде опор. Используются как разъемные опоры, так и неразъемные (вал вставляется с торца). В некоторых двигателях в опорах используются тонкостенные вкладыши. От перемещения в продольном направлении распределительный вал удерживается упорным подшипником, который располагается со стороны привода вала. К опорам распределительного вала по индивидуальным каналам и под давлением подается масло из системы смазки.

 

36.Система охлаждения. Назначение, устройство, принцип действия.

степень охлаждения и возможность поддержания в требуемых пределах теплового состояния двигателя при различных режимах и условиях работы.

Основные части жидкостной системы охлаждения:

Рубашка охлаждения представляет собой полость, огибающую части двигателя, требующие охлаждения. Циркулирующая по рубашке охлаждения жидкость отбирает у них тепло и переносит его к радиатору.

Насос охлаждающей жидкости, или помпа — обеспечивает циркуляцию жидкости по контуру охлаждения. В некоторых двигателях, например мини-тракторов, может применяться термосифонная система охлаждения — то есть система с естественной циркуляцией охлаждающей жидкости, в которой этот насос отсутствует. Может приводиться в движение либо через ременную передачу от вала двигателя, либо от отдельного электродвигателя.

Термостат — предназначен для поддержания рабочей температуры двигателя. Термостат перенаправляет охлаждающую жидкость по малому кругу — в обход радиатора, если температура не достигла рабочей.

Радиатор имеет развитую поверхность, обдуваемую снаружи набегающим потоком воздуха. Радиатор изготавливается из материалов, хорошо проводящих тепло, чаще всего из алюминия (радиатор для охлаждения масла чаще всего делают из меди).

Вентилятор создаёт дополнительный поток воздуха для обдува радиатора, в том числе во время остановок и при движении на малой скорости. Может приводиться ременной передачей от вала двигателя, но в современных автомобилях, за исключением крупных грузовиков, он работает от электродвигателя.

Расширительный бак содержит запас охлаждающей жидкости. С атмосферой расширительный бак сообщается через клапан, поддерживающий избыточное давление охлаждающей жидкости при работе, что позволяет двигателю работать при большей температуре, не допуская кипения охлаждающей жидкости, которое может привести к повреждению двигателя. Автомобили начала-середины XX века часто не имели расширительных бачков. В них запас охлаждающей жидкости находился в верхнем бачке радиатора. Это было вполне допустимо, так как в основном в системе охлаждения использовалась вода, и её расширение при нагреве было небольшим. С распространением антифризов на основе этиленгликоля использование расширительного бака стало обязательным. Полупрозрачный бак, расположенный в доступном месте в верхней точке системы, облегча